กนกวรรณ อำไพ
ยกขันหมากปฐม งานประเพณีโบราณ คู่ชุมชนคลองแดน ดินแดนสามคลอง เชื่อมสองเมืองเข้าไว้ด้วยกัน คือ ต.รามแก้ว อ.หัวไทร จ.นครศรีธรรมราช กับ ต.คลองแดน อ.ระโนด จ.สงขลา จากที่เคยห่างหายจากชุมชนไปกว่า 60 ปี วันนี้กลับมาสร้างความครื้นเครง สนุกสนาน กลมเกลียว ให้ชุมชนอีกครั้ง
งานบุญโบราณของคนลุ่มทะเลสาบสงขลา บางท้องที่อาจเรียกว่า “ยกขันหมากพระปฐม” หรือ “ยกขันหมากพระถม” จัดขึ้นเป็นการกุศลเพื่อระดมทุนถวายวัด คล้ายงานทอดผ้าป่าหรือทอดกฐิน เพื่อจัดสร้าง บูรณะ ซ่อมแซมโบสถ์ วิหาร หรือสิ่งก่อสร้างภายในวัด
โดยสมมติเหตุการณ์ย้อนหลังไปครั้งพุทธกาล อาศัยเค้าเรื่องจากพุทธประวัติในคัมภีร์พระปฐมสมโพธิ ตอนวิวาหมงคลระหว่างพระเจ้าสุทโธทนะกับพระนางสิริมหามายา มีการสมมติคู่บ่าวสาวขึ้นแทน พระเจ้าสุทโธทนะและพระนางสิริมหามายา เพศไหน วัยไหนก็ได้ และมีการยกขันหมากเหมือนงานแต่งงานจริง จึงเรียกว่า “ยกขันหมากปฐม”
ก่อนถึงวันงาน ชาวบ้านจะรวมตัวตกแต่งประดับประดาพานขันหมากและพานของมงคล เพื่อใช้ในการแห่ขันหมากขึ้นมาอย่าง สวยสดงดงาม คนคลองแดนตั้งใจจัดเพื่อลูกหลานและยังเปิดกว้าง แก่ผู้สนใจมาเยี่ยมมาเยือน ได้มาพูดคุย ได้ใกล้ชิด ร่วมแรงกายแรงใจ ช่วยกันทำงาน จัดมาสองปีมีคนพูดถึงตลอดเวลา ปีนี้ครั้งที่สาม มีคนจากต่างถิ่นต่างที่มาเที่ยวชมเยอะขึ้นมาก
ประเพณียกขันหมากปฐมที่วัดคลองแดนเป็นช่วงเวลาสั้นๆ ที่รวมใจคนทั้งหมู่บ้าน เด็กๆ มีโอกาสเรียนรู้วัฒนธรรมประเพณี ของตนเองอย่างใกล้ชิด เพราะผู้ใหญ่เปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมในกิจกรรมประเพณีมาตั้งแต่เริ่มเตรียมงาน
เปรม เปรมยุดา พูลสง เด็กหญิงชั้น ป.5 บอกว่า “เป็นประเพณีของคนสมัยก่อน แต่หายไปนานแล้ว วัดคลองแดนกับชาวบ้านช่วยกันฟื้นฟูกันมา ประเพณียกขันหมากปฐมของเราเราต้องรักษา” การได้รับโอกาสจากผู้ใหญ่ถือเป็นนาทีทองที่จะช่วยปลูกความรักความศรัทธาในตนและชุมชนของตนให้งอกงามลงในใจเด็กๆ
กอหญ้า ป.3 เด็กหญิงกอหญ้า รอดเกลี้ยง มาร่วมงานยกขันหมากปฐมทุกปี ส่วนใหญ่เด็กๆ ช่วยงานเล็กๆ น้อยๆ เท่านั้น แต่ปีนี้ กอหญ้าและพี่ๆ น้องๆ ช่วยร้อยมาลัยและ ช่วยจัดขันหมากด้วยตัวเองจนสำเร็จเป็น ครั้งแรก นับเป็นความภาคภูมิใจของเด็กๆ ชุมชนคลองแดน กอหญ้าบอกว่าปีนี้ความรู้สึกไม่เหมือนปีก่อน “ดีใจที่ทำได้ ตอน ร้อยมาลัยกับจัดขันหมากเราต้องใจเย็นๆ และตั้งใจค่ะ จะได้ออกมาสวยๆ”
ส่วน อันนา เด็กหญิงณัชมิรา รอดเกลี้ยง พี่สาวของกอหญ้า เป็นครั้งแรกที่สวมบทบาทสมมติเป็นเจ้าบ่าว โดยมีน้องกอหญ้าสมมติเป็นเจ้าสาวคู่กัน เพื่อระดมทุนเข้าวัด เป็นวันที่อันนาสนุกและมีความสุขมาก “คนมากันเยอะมาก หนูชอบตอนแห่ขบวนขันหมาก คนเฒ่าคนแก่รำกัน ได้แต่งเป็นผู้ชายก็สนุกดีเหมือนกัน”
ขบวนขันหมากและเจ้าบ่าวสมมติสัญจรทางน้ำพายเรือล่องคลอง พ่อแม่พี่น้องเดินเลียบริมคลอง ต่างมีจุดหมายเดียวกันคือวัดคลองแดน ผู้คนที่มีความแตกต่างหลากหลาย แต่ทุกคนมารวมกันด้วยใจที่มีศรัทธามั่นคงต่อประเพณีอันดีงามและสำคัญของชุมชน
หลังจากเสร็จสิ้นพิธีจำลองงานวิวาห์ของคู่บ่าวสาว ช่วงเวลาสำคัญอีกช่วงหนึ่งในงานยกขันหมากปฐมคือการไหว้แขกแจกเหนียว โดยที่คู่บ่าวสาวทำหน้าที่ตระเวนไหว้ญาติผู้ใหญ่ เพื่อระดมเงินมาถวายวัดให้ได้มากที่สุด และจะมอบข้าวเหนียวสังขยาแจกให้ รับประทานหรือนำกลับบ้าน เพิ่มความสมัครสมานกลมเกลียวดั่งข้าวเหนียว พร้อมทั้ง นำเงินที่เรี่ยไร เงินหัวขันหมาก เงินสินสอด ถวายวัดเพื่อการกุศลตามเจตนาของการจัดงาน
ประเพณียกขันหมากปฐมที่ชุมชนคลองแดนเป็นประเพณีที่หาชมยาก ภาพอันสวย งามน่าประทับใจนี้มีเพียงปีละครั้งทุ่งแสงตะวันบันทึกภาพงานบุญ งานประเพณีสำคัญของคนลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลามาให้ชมกัน เช้าวันเสาร์ที่ 9 มิถุนายนนี้ เวลา 06.25 น. ทางช่อง 33 ช่อง 13
