สถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทยทำการสำรวจสถานการณ์ด้านสุขภาพของผู้สูงอายุในปี 2559 พบว่า มีจำนวนผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะพึ่งพิง(LTC) หรือต้องมีผู้ดูแลราว 4 แสนคน มีผู้สูงอายุที่เป็นโรคสมองเสื่อมประมาณ 6 แสนคน คาดการณ์ว่าในอีก 20 ปีข้างหน้าจะมีผู้สูงอายุที่อยู่ภาวะพึ่งพิงเพิ่มเป็น 1.3 ล้านคน และป่วยด้วยโรคสมองเสื่อมเพิ่มเป็น 1.4 ล้านคน ขณะที่สภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติคาดการณ์ว่า ปี 2564 ประเทศไทยจะเข้าสู่สังคมผู้สูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยประชากรที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป จะมีไม่น้อยกว่า 13 ล้านคน หรือร้อยละ 20 ของประชากรทั้งหมด และในปี 2583 ไทยจะมีผู้สูงวัยจำนวน 20 ล้านคน หรือ 1 ใน 3 ของคนไทยทั้งหมด และผู้สูงวัยอายุมากกว่า 80 ปีขึ้นไป จะมีมากถึง 3.5 ล้านคน ดังนั้น การรองรับระบบบริการดูแลผู้สูงวัยจึงเป็นวาระเร่งด่วนที่ภาคนโยบายให้ความสำคัญ
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) มูลนิธิเพื่อการพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ (IHPP) และสำนักงานวิจัยและพัฒนากำลังคนด้านสุขภาพ (สวค.) จัดการประชุม LTC Forum 2020 “ก้าวไปด้วยกันสู่บริการสุขภาพระยะยาวที่ยั่งยืน – Moving together to sustainable LTC” เพื่อสรุปผลการดำเนินโครงการการบริหารจัดการกำลังคนด้านสุขภาพสำหรับการดูแลระยะยาว ภายใต้โครงการพัฒนากำลังคนด้านสุขภาพในระดับพื้นที่เพื่อสนับสนุนการขับเคลื่อนนโยบายคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.)
นพ.ณรงค์ สายวงศ์ รองปลัดกระทรวงสาธารณสุข กล่าวว่า การเตรียมพร้อมผู้สูงอายุ จำเป็นต้องมีระบบและกลไกในการบริหารจัดการ ซึ่งกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ได้มีนโยบายในการจัดบริการดูแลระยะยาว (Long-term Care: LTC) เพื่อเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้ที่มีภาวะพึ่งพิง โดยได้จัดทำโครงการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขเพื่อรับรองสังคมผู้สูงอายุ เริ่มดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2559 ดูแลผู้สูงอายุติดบ้านติดเตียงแล้วกว่า 1.8 แสนคน
ขณะที่ พญ.ขจีรัตน์ ปรักเอโก ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนการพัฒนาระบบสุขภาพ สสส. กล่าวว่า ในปี 2561 สสส. สนับสนุนให้ สวค. และ IHPP จัดทำโครงการพัฒนากำลังคนด้านสุขภาพในระดับพื้นที่ เพื่อการขับเคลื่อนนโยบายคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ ภายใต้การดำเนินงานโดยคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) โดยผลการดำเนินงาน 2 ปี พบว่า หัวใจของการดูแลผู้ที่มีภาวะพึ่งพิงต้องอาศัยกำลังคนทุกภาคส่วน ได้แก่ กำลังคนในชุมชน (อสม.) และกำลังคนวิชาชีพ (พยาบาลวิชาชีพ บุคลากรโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล และโรงพยาบาลชุมชน) จำเป็นต้องอาศัยบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถ และจำเป็นต้องเพิ่มสัดส่วนบุคลากรเหล่านี้ในอนาคต สสส.จึงสนับสนุนโครงการเพิ่มกลไกทำงานให้ทุกฝ่ายมีส่วนร่วมขับเคลื่อนในเรื่องนี้อย่างจริงจัง เพื่อสร้างสังคมสูงวัยที่ยั่งยืนต่อไป
ด้าน นายวีระชัย ก้อนมณี ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนระบบบริการสุขภาพชุมชน สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) กล่าวว่า ภาวะของผู้ป่วยกลุ่มผู้สุงอายุติดเตียงมีจำนวนมากขึ้น สปสช. ได้มีการจัดตั้งกองทุนการดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุและผู้ป่วยภาวะพึ่งพิง (กองทุนLTC) ตั้งแต่ปี 2559 เพื่อดูแลผู้ป่วยสูงอายุโดยเฉพาะ โดยหลักการเบื้องต้นจะเป็นการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงและมีญาติร่วมกับผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้ดูแล โดยอปท. เป็นกลไกหลักในการบริหารจัดการกองทุน ซึ่งปีแรกมีท้องถิ่นเข้าร่วม 1,500 แห่ง ปัจจุบันมีเข้าร่วม 6,400 แห่งทั่วประเทศ และคาดว่าอีก 2-3 ปีจะครบท้องถิ่นทั่วประเทศ “ผลการดำเนินการในช่วงแรก พบว่าผู้สูงอายุที่ได้รับการดูแลมีภาวะที่ดีขึ้นจากเดิม 22% มีภาวะคงที่ 54% แสดงให้เห็นว่าการดูแลในรูปแบบดังกล่าวสามารถช่วยเหลือผู้สูงอายุได้ อีกทั้งในปี 2562 รัฐบาลมีนโยบายดูแลคนไทยทุกคน ด้วยกลไกเหล่านี้ จะทำให้มีการผลิตอาสาสมัครเข้าไปช่วยเหลือดูแลผู้สูงอายุได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ“ นายวีระชัย กล่าว
นพ.ฑินกร โนรี ผู้จัดการสำนักงานวิจัยและพัฒนากำลังคนด้านสุขภาพ กล่าวว่า “จากการติดตามลงพื้นที่ พบว่า ปัญหาหลัก คือเรื่องการจัดการงบประมาณ และการสร้างอาสาสมัคร เนื่องจากบุคลากรในระบบปกติ แพทย์พยาบาลอาจไม่เพียงพอสำหรับการดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้าน จึงควรมีทางเลือกกำลังคนกลุ่มอื่นๆ ซึ่งอาสาสมัครที่จะมาดูแลผู้ป่วยติดเตียงร่วมกับญาติมีความสำคัญอย่างมาก หากมีการอบรมความรู้ และพัฒนาศักยภาพของญาติให้มีความพร้อมจะช่วยดูแลผู้ป่วยติดเตียง และทำให้สังคมสูงวัยของไทยมีคุณภาพขึ้นได้ ดังนั้น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องทุกภาคส่วน รวมถึงกฎหมาย ข้อจำกัดต่างๆ ต้องมีการปลดล็อคเพื่อให้ท้องถิ่นสามารถใช้งบประมาณที่เหมาะสม และจัดหาอาสาสมัครมาช่วยดูแลผู้สูงอายุในระยะยาวได้“ นพ.ฑินกร กล่าว
อย่างไรก็ตาม พื้นที่นำร่องโครงการพัฒนากำลังคนด้านสุขภาพในระดับพื้นที่นำร่องฯ ภายใต้การสนับสนุนของ สสส. ในปี 2561 มี 24 แห่ง ต่อมาในปี 2562 ได้ขยายผลไปอีก 13 พื้นที่ และการเปิดเผยผลการดำเนินการครั้งนี้ จะนำไปสู่การกำหนดนโยบาย และรูปแบบในการช่วยเหลือดูแลผู้สูงอายุและผู้ป่วยติดเตียง เตรียมพร้อมรับมือสังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบ
