“การพัฒนาแหล่งน้ำนั้นในหลักใหญ่ก็คือการควบคุมน้ำให้ได้ดังประสงค์ ทั้งปริมาณและคุณภาพกล่าวคือ เมื่อปริมาณน้ำมากเกินไป ก็ต้องหาทางระบายออกให้ทันการณ์ ไม่ปล่อยให้เกิดความเดือดร้อนเสียหายได้และในขณะที่เกิดภาวะขาดแคลน ก็จะต้องมีน้ำกักเก็บไว้ใช้อย่างเพียงพอ ทั้งมีคุณภาพเหมาะสม แก่การเกษตร การอุตสาหกรรมและการอุปโภคบริโภค ปัญหาอยู่ที่ว่าการพัฒนาแหล่งน้ำนั้นอาจมีผลกระทบกระเทือนต่อสิ่งแวดล้อมบ้าง แต่ถ้าไม่มีการควบคุมน้ำที่ดีพอแล้วเมื่อเกิดภัยธรรมชาติขึ้นก็จะก่อให้เกิดความเดือดร้อนสูญเสีย ทั้งในด้านเศรษฐกิจและในชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน ทั้งส่งผลกระทบกระเทือนแก่สิ่งแวดล้อมอย่างร้ายแรง”
พระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในพิธีเปิดการประชุมวิชาการนานาชาติ The Third Princess ChulabhornScience Congress (P C III) เรื่อง “น้ำและการพัฒนา : น้ำเปรียบดังชีวิต” ที่โรงแรมแชงกรีลา เมื่อวันที่ 11 ธันวาคม 2538
ตลอดระยะเวลา 70 ปี ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงงานหนักอย่างต่อเนื่อง เพื่อประโยชน์สุขของราษฎรด้วยทรงรักและมีความเมตตาต่อประชาชน ทรงทำทุกอย่างให้แผ่นดินไทย ให้ประชาชนชาวไทย พระองค์ทรงเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ชนบทที่ห่างไกลและทุรกันดาร ได้ทอดพระเนตรเห็นความทุกข์ของประชาชน ทรงรับฟังปัญหาความทุกข์ยากเดือดร้อนและความต้องการของราษฎรด้วยพระองค์เองและทรงเข้าไปแก้ไข ด้วยทรงถือว่าทุกข์สุขของราษฎรคือ ทุกข์สุขของพระองค์ จากภาพที่เราเห็นจนชินตา
เมื่อเสด็จไปในสถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะใกล้ไกล จะทรงมีกล้องถ่ายรูป แผนที่ ดินสอ ยางลบ เพื่อจะจดบันทึกเรื่องราวต่างๆ แสดงให้เห็นถึงความใส่พระราชหฤทัยของพระองค์ ทั้งยังทรงสังเกตสภาพทางภูมิศาสตร์และสังคมไปพร้อมๆกับทรงรวบรวมข้อมูลนำมาศึกษา ค้นคว้า ทดลอง จนเกิดเป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริมากมายหลายสาขา หลายประเภท ประกอบด้วย
1.โครงการตามพระราชประสงค์ ซึ่งเป็นโครงการที่ทรงทดลองปฏิบัติเป็นส่วนพระองค์เมื่อได้ผลดีจึงโปรดเกล้าฯ ให้รัฐบาลเข้ามารับปฏิบัติ ต่อภายหลัง
2.โครงการหลวง เป็นโครงการพัฒนาเพื่อชาวเขาให้อยู่ดีกินดี ประชาชนในพื้นที่จึงเรียกพระองค์ว่า “พ่อหลวง” และเรียกสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถว่า “แม่หลวง” โครงการของทั้งสองพระองค์จึงเรียกว่า “โครงการหลวง” ซึ่งแสดงถึงความจงรักภักดีของชาวเขาที่มีต่อทั้งสองพระองค์
3.โครงการใน พระบรมราชานุเคราะห์ คือโครงการที่พระองค์ทรงได้พระราชทานข้อเสนอแนะและแนวทางพระราชดำริให้เอกชนดำเนินการ
และ 4.โครงการตามพระราชดำริ คือ โครงการที่พระองค์ทรงวางแผนพัฒนาและ เสนอแนะให้รัฐบาลร่วมดำเนินการตามแนวพระราชดำริ ซึ่งปัจจุบันเกิดโครงการดังที่กล่าวมาแล้วมากกว่า 4,000 โครงการ เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ของพสกนิกรทุกหมู่เหล่าให้ดีขึ้นในทุกๆด้าน สร้างพื้นฐาน ความพอมี พอกินพอใช้ เพื่อให้พสกนิกรสามารถยึดแนวทางเป็นแบบอย่างในการดำรงชีวิตได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน…
จากการเสด็จพระราชดำเนินทรงเยี่ยมราษฎรในภูมิภาคต่าง ๆทำให้พระองค์ทรงตระหนักว่าภัยแล้งและการขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคนั้น เป็นปัญหาที่รุนแรงและสำคัญยิ่ง การจัดการทรัพยากรน้ำรวมถึงการพัฒนาแหล่งน้ำ จึงนับว่าเป็นงานที่มีความสำคัญและมีประโยชน์อย่างยิ่งสำหรับประชาชนส่วนใหญ่ของประเทศ ในการช่วยให้เกษตรกรมีน้ำใช้เพื่อทำการเกษตรและอุปโภคบริโภคได้อย่างสมบูรณ์ตลอดปี
กองบัญชาการกองทัพไทย สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ ที่มีต่อปวงชนชาวไทยทรงตระหนัก ถึงปัญหาสำคัญในด้านต่างๆพร้อมทรงหาแนวทางป้องกันและแก้ไขบรรเทาทุกข์ร้อนผ่อนคลายให้ราษฎรบังเกิดความสุขสงบร่มเย็น จึงได้มอบหมายให้ หน่วยบัญชาการทหารพัฒนา (นทพ.) น้อมนำแนวพระราชดำริอันล้ำค่า มาจัดทำโครงการหมู่บ้านตัวอย่างตามรอยเท้าพ่อ จำนวน 89 หมู่บ้าน ในภูมิภาคต่างๆของประเทศ อย่างต่อเนื่อง 3 ปี ตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2558 ถึงปีพุทธศักราช 2560 จำนวน 4 ด้าน คือ 1.พัฒนา 2.ด้านแหล่งน้ำ 3.ด้านการเกษตร และ4.ด้านการส่งเสริมอาชีพ และด้านสิ่งแวดล้อม
เพื่อเป็นแบบอย่างในการพัฒนาความเป็นอยู่ของประชาชนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีความเข้มแข็ง พออยู่พอกิน พึ่งตนเองได้ มีความหวงแหนในทรัพยากรธรรมชาติ ร่วมกันอนุรักษ์และพัฒนาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน เป็นหมู่บ้านต้นแบบเพื่อให้ประชาชนในพื้นที่ต่างๆได้มาเรียนรู้ สามารถนำไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน และขยายผลไปสู่ชุมชนอื่นต่อไป
หนึ่งในหมู่บ้านตัวอย่างตามรอยเท้าพ่อที่ นทพ.ได้น้อมนำแนวพระราชดำริ มาพัฒนาด้านแหล่งน้ำ นั่นคือ บ้านหลวง ต.โหล่งขอด อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ จากพื้นที่ที่เคยมีการบุกรุกทำลายพื้นที่ป่าและพื้นที่ลำน้ำขอด ส่งผลให้ในช่วงหน้าแล้งเกิดภัยแล้งอย่างหนักและเมื่อถึงฤดูฝน เกิดอุทกภัยน้ำป่าไหลหลากท่วมบ้านเรือนของราษฎรเสียหายอย่างมาก หน่วยพัฒนาการเคลื่อนที่ 32 สำนักงานพัฒนาภาค 3 ได้ร่วมกับส่วนราชการ ราษฎรในพื้นที่ และผู้นำชุมชนในการบูรณาการและการจัดการอย่างเป็นระบบเพื่อ พลิกฟื้นผืนแผ่นดินให้เขียวชอุ่มขึ้นมาอีกครั้ง
โดยมีการขุดลอกลำน้ำสายหลักแก่ชุมชน มีการปลูกป่า การสร้างฝายชะลอน้ำและกักเก็บน้ำ มีการจัดทำแก้มลิงตามลำห้วยต่างๆ ทำให้เกิดความชุ่มชื้นแก่พื้นที่ นอกจากนี้ยังมีพิธีที่เรียกกันว่า “การบวชป่า” โดยมาจากความเชื่อที่ว่า ผืนป่าเป็นพื้นที่อันศักดิ์สิทธิ์ ต้นไม้ทุกต้นล้วนมีผู้ ปกปักรักษา “การบวชป่า” ใช้วิธีการห่มจีวรให้กับต้นไม้เช่นเดียวกับการบวชพระ เป็นการกระทำเพื่อมิให้คนตัดไม้ทำลายป่าเป็นการนำความเชื่อทางศาสนามาประยุกต์ใช้ในการดูแลรักษาป่าต้นน้ำได้อย่างแยบยล
พร้อมกันนั้นยังมีการสร้างกฎกติกาของคนในชุมชนไม่ให้ทำลายป่า มีความรัก ความหวงแหนในพื้นที่ของตนเองก่อให้เกิดความอุดมสมบูรณ์อย่างยั่งยืน บ้านสระแก้ว ต.นาแต้ อ.คำตากล้า จ.สกลนคร เป็นอีกหนึ่งหมู่บ้านตัวอย่างตามรอยเท้าพ่อที่
นอกจากนั้นยังได้น้อมนำแนวพระราชดำริ ศาสตร์ของพระราชามาดำเนินการพัฒนาด้านแหล่งน้ำในปี2559 บ้านสระแก้วตั้งอยู่ในพื้นที่กลางน้ำ ราษฎรในพื้นที่ส่วนใหญ่ทำการเกษตร ปลูกพืชเชิงเดี่ยว เช่นปลูกข้าว ข้าวโพด ยางพารา มันสำปะหลังและพืชไร่ จากสภาพพื้นที่ที่ทำให้ไม่สามารถกักเก็บน้ำไว้ใช้ทำการเกษตรได้ และแหล่งน้ำธรรมชาติในพื้นที่ก็มีความตื้นเขิน พอถึงหน้าแล้งราษฎรจะอพยพทิ้งถิ่นฐานไปยังเมืองใหญ่เนื่องจากไม่สามารถทำมาหากินได้
หน่วยพัฒนาการเคลื่อนที่ ๒๖ สำนักงานพัฒนาภาค ๒ ได้นำยุทธศาสตร์ การจัดการน้ำมาดำเนินการเพื่อแก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำอย่างเร่งด่วนร่วมกับชุมชน โดยการขุดลอกแหล่งน้ำโสกนกเต็น พื้นที่ ๗๐ ไร่ เพื่อเป็นแหล่งน้ำต้นทุน ให้สามารถรองรับน้ำเพื่ออุปโภค บริโภคและทำการเกษตรของราษฎรให้เพียงพอตลอดทั้งปี
พร้อมกันนั้นยังได้น้อมนำแนวพระราชดำริการบริหารจัดการน้ำในเรื่อง “บ่อใหญ่เติมบ่อเล็ก” โดยการขุดลอกห้วยโสกนกเต็นและสร้างฝายกั้นน้ำเพื่อส่งน้ำไปยังพื้นที่ลุ่มท้ายอ่างซึ่งอยู่ในพื้นที่ของบ้านสระแก้วและหมู่บ้านใกล้เคียงด้วยเพื่อให้ราษฎรใช้ประโยชน์อย่างทั่วถึง ด้วยพระอัจฉริยภาพ และสายพระเนตรอันยาวไกลของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ที่สะท้อนให้เห็นถึงการบริหารจัดการน้ำที่ครบวงจรเหมาะสมในแต่ละพื้นที่และสภาพภูมิประเทศ ไม่ว่าจะเป็นน้ำแล้ง น้ำท่วม น้ำเสีย น้ำเค็มและน้ำกร่อย
อันเป็นแนวทางที่ทำให้เกิดภาวะสมดุลแก่สภาพพื้นที่ ก่อให้เกิดวิถีชุมชนอย่างยั่งยืนเกิดประโยชน์สูงสุด รวมทั้งความร่วมมือร่วมใจจากหลายฝ่ายพร้อมทั้งความรักความสามัคคีของคนในชุมชนที่ตั้งใจที่จะทำประโยชน์อันยิ่งใหญ่ในผืนแผ่นดินไทย
“กองบัญชาการกองทัพไทย โดย นทพ. มีความภาคภูมิใจที่ได้สืบสาน พระราชปณิธานตามปฐมบรมราชโองการในการทรงครองแผ่นดิน “เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม” หมู่บ้านตัวอย่างตามรอยเท้าพ่อทั้งสองหมู่บ้าน รวมทั้งอีก 87 หมู่บ้านนี้ จึงถือเป็นต้นแบบของความสำเร็จที่ประจักษ์ชัดเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต และความเป็นอยู่ของผู้คนให้พึ่งพาตนเองได้ อันจะนำมาซึ่งความอยู่ดีกินดี มีความผาสุกของประชาชนอย่างยั่งยืนและประเทศชาติมีความมั่นคงสืบไป”
