นักวิชาการออกแถลงการณ์ตั้งข้อสังเกตคำตัดสินคดีเผาบ้านแก่งกระจาน

เมื่อวันที่ 21 ก.ย. ผู้สื่อข่าวรายงานว่า นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญด้านชาติพันธุ์ มานุษยวิทยา สังคมศาสตร์ นิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ สิทธิมนุษยชน จากหลายมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศ รวมถึงนักศึกษา กลุ่มชาติพันธุ์ และกลุ่มนักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิชุมชน ออกแถลงการณ์ต่อ “กรณีคำพิพากษาของศาลปกครองคดีข้อพิพาทระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยงพร้อมหน่วยงานของรัฐ” ความว่า จากศาลปกครองกลางได้อ่านคำพิพากษา กรณีคดีข้อพิพาทเกี่ยวกับการกระทำละเมิดของหน่วยงานทางปกครองหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐอันเกิดจากการใช้อำนาจตามกฎหมาย ระหว่างนายโคอิ หรือคออี้ มีนิ กลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง หรือ “ปกากะญอ” ซึ่งอาศัยอยู่ในผืนป่าแก่งกระจานกับพวก 6 คน (ในฐานะผู้ฟ้องคดี) กับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช และกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ 2 (คดีหมายเลขดำที่ ส.58 /2555 คดีหมายเลขแดงที่ ส.660 /2559) เมื่อวันที่ 7 ก.ย.59 ที่ผ่านมา เราขอตั้งประเด็นข้อสังเกตโดยสรุป และข้อเสนอแนะดังต่อไปนี้

ประการแรก จากคำวินิจฉัยของศาลปกครองระบุว่าบริเวณที่ผู้ถูกฟ้องคดีดำเนินการรื้อถอน/เผาทำลายนั้น “เป็นเพียงพื้นที่ที่มีการบุกรุกแผ้วถางเผาป่าในลักษณะที่เป็นการเปิดป่าดงดิบธรรมชาติบนเทือกเขาให้เป็นพื้นที่โล่งสำหรับใช้เพาะปลูกเป็นแปลงใหม่ มีรากต้นไม้ และต้นไม้ใหญ่ขนาดอายุกว่า 100 ปีถูกตัดโค่น และทุกเผากระจายอยู่ทั่วทั้งแปลงที่ถูกบุกรุก ในขณะพื้นที่โดยรอบที่ดินที่เกิดเหตุพิพาทและโดยรอบของที่ดินแปลงอื่นที่ถูกบุกรุกในบริเวณใกล้เคียงยังคงมีสภาพเป็นป่าดงดิบ บนเทือกเขาไม่มีลักษณะของชุมชนดั้งเดิมของชาวกะเหรี่ยง” ในความรับรู้ความเข้าใจของกระบวนการยุติธรรมทางปกครอง

ประการที่สอง เราขอตั้งข้อสงสัยว่า ในความไม่ชัดเจนดังกล่าว น่าจะเป็นฐานไปสู่การระบุว่าพิงพักหรือที่อยู่อาศัยหรือยุ้งฉางข้าว บนที่ดินดังกล่าว เป็นการก่อสร้างสิ่งปลูกสร้างในเขตพื้นที่อุทยานแห่งชาติ* (น.24) มิใช่ “บ้าน” ทั้งนี้เพราะว่า “บ้านพักอาศัยของผู้ฟ้องในคดีนี้นั้นอยู่ท้องที่หมู่ที่ 1 ต.ห้วยแม่เพรียง อ.แก่งกระจาน ซึ่งปรากฏตามแบบรับรองรายการทะเบียนประวัติบุคคลที่ไม่มีสถานะทางทะเบียน และประจำตัวประชาชนที่ทางราชการออกให้” (น.27) ซึ่งประเด็นนี้ หากพิจารณาจากกรณีโดยทั่วไปแล้วก็อาจพบได้ว่าบุคคลหนึ่งๆ นอกจากจะมีที่อยู่ตามทะเบียนบ้าน/ทะเบียนประวัติ (ภูมิลำเนาตามกฎหมายมหาชน) แล้วก็ยังอาจมีบ้านที่พักอาศัยอยู่จริงในชีวิตประจำวัน (ภูมิลำเนาตามกฎหมายมหาชน)

ประการที่สาม อาจกล่าวได้ว่า คำพิพากษาดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนต่อพันธกรณีที่ผูกพันรัฐไทย ภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิมนุษยชนฉบับต่างๆ ที่รัฐภาคีมีหน้าที่จะต้องเคารพ ปกป้อง และทำให้สิทธิดังกล่าวเป็นจริง ภายใต้กลไกของอนุสัญญารัฐไทยจะต้องจัดทำรายงานประเทศ เพื่อรายงานความคืบหน้าในการดำเนินการตามพันธกรณี โดยเฉพาะอย่างยิ่งกรณีของการบังคับโยกย้ายชาวกะเหรี่ยงออกจากบ้านใจแผ่นดิน หลังเกิดเหตุดังกล่าว ทางคณะกรรมการประจำอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติในทุกรูปแบบ ก็เคยมีหนังสือถามมายังรัฐบาลถึงเหตุการณ์ดังกล่าว

แม้รัฐไทยจะยังไม่มีกฎหมายระดับพระราชบัญญัติที่จะอนุวัติการอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติในทุกรูปแบบ หลักการไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งความแตกต่างด้านชาติพันธุ์ได้รับการรับรองหรืออนุวัติการไปแล้วโดยกฎหมายสูงสุดซึ่งก็คือรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550 (ใช้บังคับในขณะนั้น) หากเปรียบเทียบกับกรณีอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการ พบได้ว่าศาลรัฐธรรมนูญเคยมีในวินิจฉัยกฎหมายที่ขัดต่อหลักความเสมอภาค และการไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งความพิการ โดยยกข้อบทต่างๆของอนุสัญญาว่าด้วยคนพิการ (อาทิ ข้อ 4 ข้อ 5 ข้อ 1 )รวมถึงยืนยันด้วยว่าหน่วยงานรัฐของไทยมีหน้าที่ตามพันธกรณี (ข้อ 27(เอ) และ (จี)) ฯลฯ ทั้งนี้เรามีข้อเสนอแนะ ดังนี้

หากพิจารณาย้อนกลับไปถึงความเป็นมาอันยาวนานของชุมชนกะเหรี่ยงที่ “ใจแผ่นดิน” หรือ “บ้านบางกลอยบน” ซึ่งต่อมาถูกทับซ้อนด้วยสถานะของอุทยานแห่งชาติ (ปี 2524) รวมถึงลำดับเวลาการดำเนินการ (บังคับ) แยกย้ายกะเหรี่ยงที่ใจแผ่นดิน/บางกลอยบนออกจากบ้านของตัวเอง ณ วันที่ความขัดแย้ง การใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่ได้เดินทางมาถึงกระบวนการยุติธรรมในนามของนักวิชาการฯ มีความเห็นว่า

ภายใต้หลักการแบ่งแยกอำนาจ บทบาทของฝ่ายตุลาการ ย่อมถูกเรียกร้องและคาดหวังว่า องค์กรตุลาการจะเป็นแบบอย่างของการยึดมั่นในกระบวนการแสวงหาความจริง การรับฟังข้อเท็จจริงอย่างรอบด้าน และสำหรับคดีนี้ การวางหลัก หรือการอธิบายถึง “ลักษณะของชุมชนท้องถิ่น/ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิม” โดยใช้คดีนี้เป็นจุดตั้งต้น โดยอาจผ่านรูปแบบของการเดินเผชิญสืบ การรับฟังความเห็นจากพยานผู้เชี่ยวชาญด้านมานุษยวิทยา ด้านชาติพันธุ์ ด้านประวัติศาสตร์ เพื่อให้คดีนี้เป็นคดีตัวอย่างหรือมาตรฐานใหม่ของการเคารพต่อความหลากหลายทางด้านชาติพันธุ์ที่ดำรงอยู่ในสังคมไทยอย่างยาวนาน