โขนไม่ใช่มหรสพ แต่โขนเป็นการแสดงในระดับสูง เป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมในการบูชาเทพเจ้าสูงสุดของศาสนาพราหมณ์ พัฒนามาจากส่วนหนึ่งของคัมภีร์โบราณ เรียกว่า คัมภีร์พระเวท
ประกอบด้วย ฤคเวท (บทสวดสรรเสริญพระเจ้า), ยชุรเวท (ว่าด้วยพิธีบูชายัญ), สามเวท (การขับร้อง สวดมนต์ และร่ายรำในพิธีกรรม) และอาถรรพเวท (คาถาอาคม)
โขนจึงเป็นการแสดงที่เป็นพิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์ และมีกฎเกณฑ์และกระบวนการที่แสดงถึงศักดิ์และสิทธิ์ของเทพเจ้าและบริวาร และได้กำหนดเป็นกรอบไว้ว่า ตัวแสดงทุกตัวต้องแต่งตัวด้วยสีอะไร มีเครื่อง แต่งกายและองค์ประกอบของการแสดงฐานานุรูป ฐานานุศักดิ์ที่ชัดเจน ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า
การแสดงโขนรามเกียรติ์จึงเน้นย้ำในความสำคัญของชนชั้นตามอำนาจหน้าที่ต่างๆ ของสังคม เช่น พระราม พระลักษมณ์ เป็นอวตารของเทพเจ้าสูงสุด คือ พระนารายณ์หรือพระวิษณุ ผู้มีหน้าที่ปกป้องโลก ผู้อยู่ในชั้นสูงสุดของสังคม เป็นตัวแทนของอำนาจความดี ความอดทน เป็นผู้ปกป้องและต่อสู้กับความชั่ว
ทศกัณฐ์ เป็นกษัตริย์ผู้อำนาจสูงสุดของฝ่ายชั่วร้าย แต่จะอยู่ในฐานะสูงสุดของสังคมก็เป็นตัวแทนของความชั่วร้ายที่จะต้องพ่ายแพ้ต่อความดี
ทั้งสองฝ่าย ต่างก็มีสัญลักษณ์แสดงอิสริยยศ และแสดงฐานานุรูปฐานานุศักดิ์ ในฐานะของความสูงสุดเฉพาะ มีองค์ประกอบสำคัญที่งดเว้น ห้ามไปใช้กับผู้อื่น ตั้งแต่การแต่งกาย เครื่องยศ ฉัตร ยานพาหนะและอาวุธ เหล่าบริวารจะใช้อาวุธนี้มิได้เด็ดขาด นอกจากนี้ยังมีขนบธรรมเนียมที่กำกับต่อการแสดง
จากภาพ 3 ภาพตัวอย่างนี้ แต่ก็เป็นเรื่องที่มิบังควรให้เกิดขึ้น
ภาพที่ 1 โขนมีหลักข้อบังคับในอดีตก็คือ จะไม่ให้มีผู้แสดงเป็นผู้หญิง การยกตัวแสดงหญิงขึ้นเหนือหัวตัวแสดงชายซึ่งเป็นชายหรือเป็นเทพ เพราะถือเป็นอัปมงคล
ภาพที่ 2 กระบวนทัพของพระราม แม้ฐานะของพระรามจะเป็นกษัตริย์จะมีเครื่องประกอบอิสริยยศเป็นมหาเศวตฉัตร 9 ชั้นก็ตาม จะต้องไม่ใช้ฉัตรขาว 7 ชั้นมาเป็นเครื่องยศ ฉัตรขาว 7 ชั้นเป็นเครื่องยศของพระราชินี และฉัตรขาวเป็นสัญลักษณ์ของเขาไกรลาส อันเป็นที่อยู่ของพระศิวะ พระรามเป็นตัวแทนของพระนารายณ์
ภาพที่ 3 ไม่มีธรรมเนียมใดที่จะให้เด็กชายคือองคตเมื่อยังเป็นเด็กนั่งเสลี่ยงคานหาม กรณีคานหามเป็นอิสริยยศของเจ้านายชั้นสูงสุดฝ่ายหญิง
การเพิ่มเติมลักษณะการแสดงก็ดี การเพิ่มอุปกรณ์ประกอบการแสดงที่เกินฐานานุรูป ฐานานุศักดิ์นั้น เป็นสิ่งต้องห้าม เพราะการแสดงโขนเป็นการสวดมนต์บูชาเทพเจ้า จึงจำต้องปฏิบัติตามพิธีกรรมที่กำหนดไว้แต่โบราณอย่างเคร่งครัด
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
