เกษตรกรเจ้าของสวนยางพารา น.ส.วารุณี หะเส็ม อายุ 40 ปี บ้านน้ำราบ หมู่ที่ 4 ตำบลบางสัก อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง ผุดแนวคิดใช้พื้นที่ว่างระหว่างรอต้นยางพาราวัยอ่อนเจริญเติบโตให้เกิดประโยชน์สูงสุด ด้วยการทดลองปลูกข้าวไร่ทั้งข้าวเหนียวดำและข้าวเจ้า บนพื้นที่กว่า 5 ไร่
นับเป็นปีแรกและเป็นรายเดียวในหมู่บ้านที่ปลูกข้าวในลักษณะดังกล่าว ควบคู่กับการสืบสานวิถีการเกี่ยวข้าวด้วย ‘แกระ’ เครื่องมือดั้งเดิมที่กำลังจะเลือนหายไปจากชุมชน หวังสร้างความมั่นคงทางอาหาร ลดรายจ่ายในครัวเรือน และเพิ่มรายได้เสริมระหว่างรอผลผลิตจากสวนยางพาราในอนาคต
นอกจากนี้ในช่วงเก็บเกี่ยวยังเป็นแบบดั้งเดิมด้วยเช่นกัน คือ ชาวบ้านในพื้นที่ได้ร่วมกันลงแขกเกี่ยวข้าวไร่ในแปลงนาของน.ส.วารุณี หะเส็ม อายุ 40 ปี เกษตรกรในพื้นที่โดยใช้วิธีการเกี่ยวข้าวด้วย ‘แกระ’ ซึ่งเป็นเครื่องมือเกี่ยวข้าวแบบโบราณ ใบมีดทำจากเหล็กกล้า มีลักษณะเป็นแผ่นบางคม มีหูแหลมสำหรับตอกติดกับกระดาน และมีด้ามจับเสียบขวางกับกระดาน
เวลานำมาใช้งาน ผู้เกี่ยวจะใช้นิ้วกลางและนิ้วนางสอดเข้าไปในช่องของแกระ แล้วใช้นิ้วดึงรวงข้าวให้ขาดทีละรวง เป็นวิธีการเกี่ยวข้าวที่ต้องอาศัยความชำนาญ ความละเอียด และความอดทน
การเกี่ยวข้าวด้วยแกระถือเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน ก่อนที่จะถูกแทนที่ด้วยเครื่องจักรกลการเกษตรในยุคปัจจุบัน ทำให้วิธีการดังกล่าวเริ่มหาดูได้ยาก และเสี่ยงต่อการสูญหาย
ชาวบ้านน้ำราบจึงพร้อมใจกันรื้อฟื้นวิถีดั้งเดิมนี้ขึ้นมาอีกครั้ง ไม่เพียงเพื่อเก็บเกี่ยวผลผลิตเท่านั้น แต่ยังเป็นการถ่ายทอดความรู้ให้แก่เยาวชนและคนรุ่นใหม่ในชุมชน ได้เรียนรู้รากเหง้าทางวัฒนธรรมการทำนาของบรรพบุรุษ
สำหรับปีนี้ น.ส.วารุณีได้ทดลองปลูกข้าวไร่เป็นปีแรก บนพื้นที่รวม 5 ไร่ ซึ่งเป็นพื้นที่สวนยางพาราที่เพิ่งโค่นยางเก่าและปลูกต้นยางใหม่ ท่ามกลางช่วงเวลาที่ต้องรอให้ต้นยางพาราเติบโตและให้ผลผลิตในอีกประมาณ 4-5 ปีข้างหน้า โดยมองเห็นโอกาสใช้พื้นที่ว่างให้เกิดประโยชน์ ด้วยการปลูกข้าวซึ่งเป็นอาหารหลักของครัวเรือน โดยเลือกปลูกทั้งข้าวเหนียวดำและข้าวเจ้า ใช้ระยะเวลาปลูกประมาณ 4 เดือนก็สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้
จากการประเมินเบื้องต้นคาดว่าจะได้ผลผลิตข้าวเปลือกรวมประมาณ 1,000 กิโลกรัม โดยส่วนหนึ่งนำมาใช้บริโภคภายในครัวเรือน เพื่อให้มีข้าวกินตลอดทั้งปี ส่วนที่เหลือแบ่งจำหน่ายในราคากิโลกรัมละ 50 บาท
นอกจากนี้ ยังมีการแบ่งปันเมล็ดพันธุ์ข้าวเปลือกให้กับเพื่อนบ้านและผู้ที่สนใจ เพื่อนำไปปลูกต่อในฤดูกาลถัดไป ซึ่งถือเป็นการสร้างเครือข่ายการพึ่งพาตนเองด้านอาหารในระดับชุมชน
ข้าวไร่ทั้งสองชนิดที่ปลูกในครั้งนี้ พบว่าเป็นพืชที่ปลูกง่าย เจริญเติบโตเร็ว และใช้สารเคมีน้อยที่สุด โดยเน้นความปลอดภัยของผู้บริโภคในครอบครัวเป็นหลัก หลังจากเกี่ยวข้าวแล้วจะนำไปตากแดดประมาณ 1-2 วัน ก่อนนำมาตำด้วยครกตามวิถีชาวนาแบบโบราณทุกขั้นตอน ตั้งแต่การเก็บเกี่ยว การนวดข้าว การสีข้าว ไปจนถึงการเก็บรักษา ทำให้ได้ข้าวที่สดใหม่และปลอดภัย
แนวทางการทำเกษตรดังกล่าว ได้รับความสนใจจากเกษตรกรและประชาชนจากหลายพื้นที่ที่เดินทางมาศึกษาดูงาน แลกเปลี่ยนประสบการณ์ และร่วมลงแขกเกี่ยวข้าวด้วยแกระกันอย่างสนุกสนาน ท่ามกลางบรรยากาศอบอุ่นของการช่วยเหลือเกื้อกูลกันในชุมชน
ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าของการทำเกษตรแบบพึ่งพาตนเอง และการรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่น
โดย น.ส.วารุณีเล่าว่า ก่อนหน้านี้พื้นที่ดังกล่าวเป็นสวนยางพาราแก่ เมื่อถึงเวลาต้องตัดโค่นและปลูกยางใหม่ จึงคิดหาวิธีใช้พื้นที่ระหว่างรอต้นยางโตให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยมองว่าข้าวเป็นสิ่งที่ทุกครัวเรือนต้องบริโภคทุกวัน การปลูกข้าวเองจะช่วยลดรายจ่ายและสร้างความมั่นคงทางอาหาร อีกทั้งยังเป็นการเปิดโอกาสให้ลูกหลานได้เรียนรู้วิถีชีวิตชาวนาแบบดั้งเดิม
“ปีนี้ทดลองปลูกเป็นปีแรก ปลูกข้าวเจ้ากับข้าวเหนียวในพื้นที่ 5 ไร่ คิดว่าจะได้ข้าวเปลือกประมาณ 1,000 กิโลกรัม ข้าวที่ได้จะนำมากินในครัวเรือนก่อนที่เหลือก็แบ่งขายและแบ่งเมล็ดพันธุ์ให้เพื่อนบ้านไปปลูกต่อ อยากให้ทุกคนมีข้าวกิน และลดการพึ่งพาจากภายนอก” น.ส.วารุณีกล่าว
น.ส.วารุณียังกล่าวเพิ่มเติมว่า ในพื้นที่หมู่ที่ 4 ตำบลบางสัก ยังไม่มีใครปลูกข้าวไร่ลักษณะนี้ เธอจึงถือเป็นผู้ริเริ่มรายแรก แม้ในปีก่อนจะมีญาติพี่น้องในตำบลใกล้เคียงปลูกข้าวอยู่บ้าง แต่ปีนี้ไม่ได้ปลูกแล้ว
จากผลผลิตที่ได้ถือว่าน่าพอใจ และมองว่าข้าวไร่เป็นพืชที่น่าปลูกและน่าทดลองอย่างยิ่ง เนื่องจากดูแลง่าย ต้นทุนต่ำ และให้ผลตอบแทนคุ้มค่าเมื่อเทียบกับพืชชนิดอื่นที่เคยปลูกมา
ถือเป็นอีกหนึ่งแนวทางการทำเกษตรแบบผสมผสาน ที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ที่ดิน ลดความเสี่ยงด้านรายได้ และสร้างความยั่งยืนให้กับครัวเรือนเกษตรกร พร้อมทั้งเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการทำนาและการเกี่ยวข้าวด้วยแกระ ให้คงอยู่คู่ชุมชนต่อไปในอนาคต
ทรงวุฒิ นาคพล
