ป่าจากทุกวันนี้กำลังจะกลายเป็นเพียงความทรงจำของผู้คนใกล้ทะเล โดยเฉพาะชาวท่าฉลอม บางหญ้าแพรก และมหาชัย จ.สมุทรสาคร ที่เติบโตมากับภาพของต้นจากเรียงรายเป็นแนวเขียวชอุ่มโอบล้อมลำคลองและชายฝั่งเอาไว้ราวกับเป็นกำแพงธรรมชาติ ป่าจากไม่ใช่เพียงพืชท้องถิ่น หากแต่เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต เป็นทั้งแหล่งอาหาร ที่อยู่อาศัย และความผูกพันที่ฝังรากลึกในใจผู้คน
โหม่งจาก
สำหรับคนรุ่นก่อน ต้นจากคือทุกอย่างในชีวิต ใบจากนำไปมุงหลังคาบ้าน หลังคาโรงเรือน หรือเพิงพักชั่วคราว เพราะมีคุณสมบัติทนแดดทนฝนได้ดี ลำต้นและก้านใบใช้ทำเครื่องจักสาน เช่น เสื่อ ตะกร้า หรือแม้แต่เชือก ทางด้านอาหาร ผลจากอ่อนหรือที่เรียกว่าโหม่งจาก เป็นของหวานตามธรรมชาติที่เด็กๆ รอคอย นอกจากนี้ ใบจากยังนำมาใช้ห่อขนม เช่น ขนมจาก ข้าวต้มห่อ ขณะที่น้ำหวานจากช่อดอกนำมาเคี่ยวเป็นน้ำตาลจากหรือหมักเป็นเครื่องดื่มพื้นบ้าน
ขนมจากจาก
ต้นจากสารพัดประโยชน์
ตุ๊กตา ดรุณี ผูกพันกับป่าจาก
“ตอนเด็กๆ ผู้ใหญ่เข้าป่าจาก ก็จะตัดโหม่งจากมาวางให้เด็กๆ ล้อมวงกัน เอาช้อนแคะกิน แล้วเขาก็จะไปตัดจากมากองๆ รวมกัน เป็นแบบนี้ประจำ ยังคงเป็นภาพความทรงจำที่อยู่ในใจมาตลอด” ตุ๊กตา ดรุณี ชาวบ้านไร่ ผู้เกิดและเติบโตที่จังหวัดสมุทรสาคร เล่าถึงช่วงเวลาวัยเยาว์ด้วยน้ำเสียงที่อบอุ่น
ภาพเด็กๆ นั่งล้อมวงกินโหม่งจากอาจดูเรียบง่าย แต่กลับสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติได้อย่างชัดเจน ป่าจากไม่ใช่แค่ทรัพยากร แต่เป็นพื้นที่การเรียนรู้ การใช้ชีวิต และการส่งต่อความผูกพันจากรุ่นสู่รุ่น
ป่าจากน้อยลงทุกที
ในปัจจุบัน พื้นที่ป่าจากจำนวนมากปรับเปลี่ยนเป็นบ้านเรือน โรงงาน หรือถูกปล่อยทิ้งร้างเพราะภาระภาษีที่ดินที่สูงขึ้น เจ้าของที่ดินจำนวนไม่น้อยจำเป็นต้องขายหรือเปลี่ยนสภาพพื้นที่ไปทำเกษตรกรรมรูปแบบอื่น ป่าจากจึงค่อยๆ ลดลงปีแล้วปีเล่า จากพื้นที่สีเขียวเริ่มกลายเป็นหย่อมเล็กหย่อมน้อยกระจัดกระจาย
คิม จิรพันธ์ อุปนายกสมาคมปลากัด
“เมื่อ 2 ปีก่อนที่ทุ่งแสงตะวันมาถ่ายทำที่ป่าจากมหาชัย ตอนนั้นผมมองว่าป่าจากในพื้นที่เหลือเพียง 50% จากที่เคยมีมา แต่ในวันนี้ผมคิดว่าลดลงไปมาก อาจเหลือเพียง 20% ด้วยซ้ำ เราไม่ได้กังวลแค่เพียงทรัพยากรท้องถิ่นที่กำลังจะหายไป แต่สิ่งมีชีวิตท้องถิ่นเองก็จะสูญพันธุ์ด้วย อย่างเช่นปลากัดป่ามหาชัยที่ต้องอาศัยในป่าจาก” คิม จิรพันธ์ พรหมรักษา อุปนายกสมาคมปลากัด กล่าวด้วยความกังวล
ภาพความทรงจำที่ชัดเจนในวันนี้
ป่าจากไม่เพียงเป็นที่อยู่อาศัยของคน แต่ยังเป็นระบบนิเวศสำคัญของสัตว์น้ำและสิ่งมีชีวิตนานาชนิด โดยเฉพาะปลากัดป่ามหาชัยที่ต้องพึ่งพาสภาพแวดล้อมของน้ำกร่อยใต้ร่มเงาป่าจากในการดำรงชีวิต หากป่าจากหายไป สิ่งมีชีวิตเหล่านี้ก็ยากจะอยู่รอด
การสูญเสียป่าจากจึงไม่ใช่เพียงการสูญเสียพื้นที่สีเขียว แต่คือการสูญเสียทั้งวัฒนธรรม วิถีชีวิต และความหลากหลายทางชีวภาพไปพร้อมกัน
พบเรื่องราวป่าจากในหลากหลายมุม ในรายการทุ่งแสงตะวัน ซีรีส์ท่าฉลอม-มหาชัย ทางเพจทุ่งแสงตะวัน และ YouTube Payai TV
รัตนาภรณ์ ละมูลเจริญ
