ระหว่างทีมงานทุ่งแสงตะวันกลับไปเยือนชุมชนหล่ายแก้วในปี 2026 หลังจากไม่ได้ไปเยี่ยมสิบปีพอดี รอบนี้ได้สนทนากับผู้อาวุโส และรับรู้เรื่องราวระบบการใช้ชีวิตในคุ้มบ้านที่ประกอบด้วยบ้านหลายหลังปลูกใกล้กัน จึงทำให้เข้าใจเรื่องการดูแลคนเฒ่าคนแก่ของคนโผล่งที่นี่
แสงแดดอุ่นยามเช้าส่องผ่านม่านน่านฟ้าบ้านหล่ายแก้ว ชุมชนกะเหรี่ยงโผล่ง (pwo) ดอยเต่า เชียงใหม่ ควันไฟลอยจางๆ มาจากครัวไฟ มองจากใต้ถุนบ้านเห็นเรือนแต่ละหลังที่เชื่อมโยงด้วยมิติความผูกพัน วัฒนธรรมของชาวโผล่งหล่ายแก้วเป็นครอบครัวขยาย ลูกหลานที่แต่งงานออกเรือนจะสร้างบ้านหลังใหม่
กลับบ้านมาทอผ้าพร้อมดูแลผู้อาวุโส
ใกล้ๆ เรือนพ่อแม่ กลายเป็นกลุ่มก้อนเครือญาติที่ส่งเสียงเรียกกันได้ยิน
ผู้อาวุโสวัยไม้ใกล้ฝั่งแวะเวียนกันมานั่งล้อมวงใต้ถุนเรือน บ้างกำลังหยิบหมากขึ้นมาเคี้ยวหยับๆ ปากเป็นสีแดงคล้ำ นานๆ ก็จุดยาเส้นควันโขมงอึกสองอึก ผสมผสานกับบทสนทนาภาษาท้องถิ่นก่อนทำงานโน่นนี่ระหว่างวัน ไม่ไกลจากวงสนทนาหญิงสาววัยทำงานทอผ้าด้วยกี่เอวอยู่เงียบๆ นานๆ ก็พักสายตาหันมาร่วมวงคุยพอให้หายเหงา
การงานเบาๆ ของแม่ครูปุ๊ดในวัยใกล้ฝั่ง
ยุคสมัยดำเนินไปอย่างน่าสนใจ ก่อนหน้านี้งานทอผ้าใต้ถุนเรือนที่สืบทอดจากแม่สู่ลูกเพราะต้องทอผ้าสวมใส่พึ่งตนเองในเรื่องปัจจัยสี่ ภูมิปัญญาการทอผ้าอาจจะสิ้นสูญไปเมื่อมีถนน ตลาดนัด และอุตสาหกรรมการทอที่มีผ้าราคาถูกและหลากหลายมาเยือน โชคดีที่เกิดการฟื้นฟูการย้อมสีธรรมชาติและการทอผ้าที่ออกแบบใหม่ๆ ให้คนรุ่นหลังสนใจร่วมรื้อฟื้นภูมิปัญญาการทอผ้า ที่สำคัญเป็นงานสร้างรายได้ แทนที่จะต้องออกไปรับจ้างนอกหมู่บ้าน เจอความล้าของการดิ้นรนเพื่อหาเงินจุนเจือตนเองและครอบครัว วิถีทำข้าวเผื่อผู้อาวุโสแล้วใส่ถ้วยไปส่ง คุณตาคุณยายมีลูกหลานอยู่ใกล้ไม่เหงาหงอย ป่วยไข้มีคนดูแล
คุณยายบอกว่า เฒ่าแล้ว ใค่ต๋ายก็บ่ต๋าย
เมื่อเข้าสู่วัยปัจฉิม ดูเหมือนผู้อาวุโสจะเตรียมรับวันจากลาด้วยจิตใจที่ตั้งอยู่บนความเป็นจริง เกือบทั้งหมดที่อยู่ในวัย 70-80 ปีขึ้นไป มักจะมีถ้อยคำติดปากเป็นเอกลักษณ์ประจำตัว เช่น คุณยายปุ๊ด ฮ่องกือ วัย 86 มักจะพูดว่า “เฒ่าแล้วใค่ต๋าย บ่ต๋าย”
ถ้อยคำเรียบง่ายสั้น พูดพลางหัวเราะคิกคัก ยิ้มตาหยี โชว์ฟันและเหงือกแดงด้วยหมาก แท้จริงแล้วสื่อความหมายถึงการพร้อมตายพร้อมจาก เมื่อไหร่ก็เมื่อนั้น หากยังอยู่ก็จัดการดูแลชีวิตตัวเองช่วยลูกหลานตามอัตภาพ เห็นคุณยายนั่งม้วนฝ้ายก้อนกลมให้ลูกหลานเอาไปทอผ้า ว่างๆ ก็นั่งดูคนเดินผ่านไปมา ทักทายสนทนาเมื่อมีคนมาเยี่ยม
บ้านและยุ้งข้าวชาวกะเหรี่ยงโผล่ง
ผู้อาวุโสส่วนใหญ่มักจะมีชุดเสื้อผ้า ผ้าห่ม ข้าวของที่ต้องตระเตรียมสำหรับวันที่จากลา ได้เห็นเป็นมรณานุสติที่ปฏิบัติสืบกันมานับแต่โบราณ ยามพบพานก็เป็นหัวข้อสนทนาเรื่องสุขภาพ ปรารภเรื่องปวดหลังปวดเอว แถมฉากตกบันได หรือการหกล้มจนหลังตึงยืดขึ้นไม่ไหว เล่าถึงสามีที่เดินทางล่วงหน้าไปแล้ว จากนั้นก็ค้นครัวกุกๆ กักๆ หาขนมผลไม้มาให้ผู้มาเยือนได้ชมได้ชิม สัมผัสถึงความเรียบง่ายของชีวิตประจำวันและไม่กังวลกับสิ่งที่ยังมาไม่ถึง
ชุมชนที่เงียบสงบแห่งนี้จะกลับมากระชุ่มกระชวยเป็นพิเศษด้วยสีสันของ “ตลาดนัด” รถพุ่มพวงและพ่อค้าแม่ค้าจากพื้นราบขับขี่ขึ้นดอยมาตั้งแผงขายของกินของใช้ เนื้อสัตว์ เครื่องปรุง กะปิ น้ำปลา ปลาร้า อาหาร ขนม น้ำหวาน และเสื้อผ้า เป็นวันเดียวที่ผู้เฒ่าผู้แก่บางคนที่ปวดแข้งขาไม่อยากออกจากบ้าน ยอมถือไม้เท้าพยุงกายเดินมาพบปะผู้คน ได้ผ่อนคลายในชั่วระยะเวลาสั้นๆ
เสื้อผ้าเครื่องแต่งกายคุณยายชาวโผล่ง
ยามเย็นเวียนมาถึง ควันไฟใต้ถุนเรือนลอยกรุ่น เสียงตำน้ำพริก คนให้อาหารสัตว์ร้องเรียกหมู เรียกไก่ ไฟนีออนทยอยเปิดบ้านละสองสามดวง ผู้เฒ่าอาบน้ำกินข้าว เข้านอน ท่ามกลางความแปรเปลี่ยนของโลกภายนอก วัฒนธรรมการปลูกเรือนแวดล้อมพ่อแม่ มีเรือนอยู่ใกล้กันของชาวโผล่งไม่ใช่แค่การจัดสรรที่ดินในกลุ่มเครือญาติเหมือนเป็น “สวัสดิการแห่งรัก” ใช้แทน “สวัสดิการแห่งรัฐ” ที่บางคนเอื้อมถึง บางคนยังเอื้อมไม่ถึงบนยอดดอยสูงและห่างไกล
ระหว่างนั่งดูการทอผ้า มีคำถามจากคุณยายแว่วมา “ไม่ได้เจอกันนาน ดีใจที่ได้เจอกัน อยากเห็นว่าเป็นยังไงกันแล้วบ้าง สบายดีไหม”
ทุ่งนาท้ายหมู่บ้าน
พวกเราตอบว่า “สบายดีค่ะ”
จากนั้นก็ได้ยินเสียงคล้ายการปรารภว่า “ไม่รู้การเจอกันครั้งนี้จะเป็นครั้งสุดท้ายหรือเปล่า”
ลำธารใสเลี้ยงชีวิตบ้านหล่ายแก้ว
พวกเราซึ่งเรียนรู้วิธีคิดของย่ายายมาแล้ว ได้แต่คิดว่าเราต่างไม่รู้ว่าพรุ่งนี้จะเกิดอะไรขึ้นบ้าง ได้แต่หวังและพูดเมื่อลาจากกันวันนั้นว่า “จนกว่าจะเจอกันอีก”
พบกับทุ่งแสงตะวัน ซีรีส์หล่ายแก้ว ในทุกช่องทางออนไลน์ เฟซบุ๊กทุ่งแสงตะวัน และยูทูบ PayaiTV
