คลองอยุธยา

คอลัมน์ รู้ไปโม้ด

น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]

น้าชาติ จ.พระ นครศรีอยุธยาโฆษณาชวนเที่ยวตลาดน้ำมากมายตามคลองต่างๆ อยากทราบว่าในอดีต สมัยอยุธยา มีคลองอะไรบ้าง

ศรุต ดาวเดือน

ตอบ ศรุต

คำตอบนำมาจากเอกสารอธิบายของ ศ.ดร.ปิยนาถ บุนนาค ราชบัณฑิต อดีตอาจารย์ประจำภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ว่า กรุงศรีอยุธยามีสภาพคล้ายเป็นเกาะโดยมีแม่น้ำล้อมรอบอยู่ทุกด้าน ปัจจุบันจึงเรียกชื่อว่า ตัวเกาะเมือง แม่น้ำที่ไหลโอบล้อมตัวเกาะเมือง ได้แก่ แม่น้ำลพบุรี อยู่ทางด้านทิศเหนือ แม่น้ำป่าสัก อยู่ทางด้านทิศตะวันออก และแม่น้ำเจ้าพระยา อยู่ทางด้านทิศตะวันตกและทิศใต้

เดิมแม่น้ำลพบุรีไหลไปลงแม่น้ำเจ้าพระยา ต่อมามีการขุดคลองเชื่อมแม่น้ำลพบุรีกับแม่น้ำป่าสัก เรียกชื่อว่า คูขื่อหน้า อยู่ทางด้านตะวันออกเหนือสุดของตัวเกาะเมือง แม่น้ำลพบุรีจึงไหลมาลงแม่น้ำป่าสักมากขึ้น เพราะระยะทางใกล้กว่า ส่งผลให้แม่น้ำลพบุรีสายเดิมที่ไหลไปลงแม่น้ำเจ้าพระยาตื้นเขินและแคบลง ปัจจุบันเรียกชื่อว่า คลองเมือง อยู่ทางตอนเหนือสุดของตัวเกาะเมือง

นอกจากมีแม่น้ำล้อมรอบแล้ว ภายในตัวเกาะเมืองยังสร้างกำแพงเมืองล้อมรอบด้วย ความยาวทั้งหมดประมาณ 12 กิโลเมตร และขุดคลองเชื่อมโยงกันเป็นโครงข่ายภายในตัวเกาะเมือง ทั้งจากทิศเหนือไปทิศใต้ และทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก ทำให้เรือสามารถสัญจรไปมาจากแม่น้ำสายต่างๆ ผ่านตัวเกาะเมืองได้โดยสะดวก

คลองที่ปรากฏชื่อในประวัติศาสตร์ ได้แก่ คลองฉะไกรใหญ่ คลองฉะไกรน้อย คลองประตูเทพหมี คลองประตูจีน และ คลองในไก่ (คลองมะขามเรียง) ปัจจุบันคลองเหล่านี้ถูกถมไปหมดแล้ว เนื่องจากการขยายตัวของชุมชนเมืองภายในตัวเกาะเมือง

นอกจากการขุดคลองภายในตัวเกาะเมืองของกรุงศรีอยุธยาและสถานที่ใกล้เคียง ยังขุดคลองลัดในลำน้ำเจ้าพระยาหลายแห่ง เพื่อให้เรือเดินทางจากปากน้ำไปสู่กรุงศรีอยุธยาได้สะดวกและรวดเร็วยิ่งขึ้น เรียงตามลำดับระยะเวลาในการขุด ได้แก่

คลองลัดบางกอก ขุดขึ้นเมื่อ พ.ศ.2085 รัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราช ปัจจุบันคือแม่น้ำเจ้าพระยาช่วงที่ไหลผ่านมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ ท่าราชวรดิฐ วัดอรุณราชวรารามและท่าเตียน

ส่วนแม่น้ำเดิมแคบลงกลายเป็น คลองบางกอกน้อย คลองบางขุนศรี และ คลองบางกอกใหญ่ เชื่อมต่อกัน, คลองลัดเกร็ดใหญ่ ขุดขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม คลองสายนี้กลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน ส่วนแม่น้ำเจ้าพระยาเดิม เมื่อมีคลองลัดตัดตรงไป จึงทำให้แคบลง ปัจจุบันเป็นคลองบ้านพร้าว เชื่อมต่อกับคลองบางหลวงเชียงราก จ.ปทุมธานี

คลองลัดเมืองนนท์ ขุดขึ้นเมื่อพ.ศ.2178 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ปัจจุบันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาตอนที่ไหลผ่านหน้าตลาดขวัญ จ.นนทบุรี ส่วนแม่น้ำเดิมแคบลงกลายเป็นคลองที่เรียกกันว่า คลองแม่น้ำอ้อม เชื่อมต่อกับคลองบางกรวย, คลองลัดเกร็ดน้อย ขุดขึ้นเมื่อพ.ศ.2265 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ ปัจจุบันเป็นแม่น้ำใหญ่ของลำน้ำเจ้าพระยา

ส่วนลำน้ำเดิมไหลอ้อมผ่านไปทาง ต.เกาะเกร็ด ต.อ้อมเกร็ด อ.ปากเกร็ด นนทบุรี เรียกชื่อว่า คลองอ้อมเกร็ด และ คลองลัดโพธิ์ ขุดขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ ตรงบริเวณคอคอดที่แม่น้ำเจ้าพระยาโค้งเข้าหากัน ปัจจุบันอยู่ในเขตพื้นที่ อ.พระประแดง จ.สมุทรปราการ เดิมคลองนี้มีความยาว 25 เส้น (1,000 เมตร) แต่การกัดเซาะตลิ่งบริเวณปากคลองลึกเข้าไปจนความยาวของคลองเหลือเพียง 600 เมตรเท่านั้น

ยังมีคลองที่ขุดเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำสายอื่นในสมัยอยุธยาที่สำคัญอีก 2 คลองคือ

1.คลองสำโรง สันนิษฐานว่าคงขุดขึ้นตั้งแต่สมัยที่ขอมมาสร้างเมืองพระประแดงเป็นเมืองหน้าด่านทางทะเล ต่อมารัชกาล สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้ขุดซ่อมเมื่อพ.ศ.2041 คลองนี้ ขุดแยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งซ้ายที่บ้านปากคลองสำโรง ต.สำโรงใต้ อ.พระประแดง ไปเชื่อมกับแม่น้ำบางปะกงฝั่งขวา ใน ต.ท่าสะอ้าน อ.บางปะกง จ.ฉะเชิงเทรา ยาว 51 กิโลเมตร

2.คลองพระพุทธเจ้าหลวง-มหาไชยชลมารค เริ่มขุดเมื่อพ.ศ. 2248 รัชกาลสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 (พระเจ้าเสือ) แล้วเสร็จเมื่อพ.ศ.2264 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ ขุดแยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งขวาในเขตบางขุนเทียน กรุงเทพฯ ไปเชื่อมกับแม่น้ำท่าจีนฝั่งซ้ายใน ต.มหาชัย อ.เมือง จ.สมุทรสาคร ยาว 30 กิโลเมตร

แต่เดิมคลองนี้เรียกชื่อเป็น 2 ตอนคือ จากปากคลองด้านแม่น้ำเจ้าพระยาไปถึงคลองโคกขาม เรียกว่า คลองพระพุทธเจ้าหลวง และจากคลองโคกขามไปถึงแม่น้ำท่าจีน เรียกว่า คลองมหาไชยชลมารค ปัจจุบันคลองนี้เรียกชื่อว่า คลองมหาชัย ตลอดทั้งสาย