คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
ชะมวงมีประโยชน์อย่างไรถึงนิยมนำมาปรุงเป็นอาหาร
ดาวใจ
ชะมวง ชื่อสามัญ Cowa ชื่อวิทยาศาสตร์ Garcinia cowa เป็นไม้ยืนต้นที่จัดอยู่ในวงศ์มังคุด (CLUSIACEAE หรือ GUTTIFERAE) มีชื่อท้องถิ่นอื่นๆ ว่า ส้มป่อง มะป่อง (คนเมือง) หมากโมก (อุดรธานี) มวงส้ม (นครศรีธรรมราช) กะมวง มวง ส้มมวง (ภาคใต้) กานิ (มลายู-นราธิวาส) ตระมูง (เขมร) ยอดมวง ส้มโมง
นับเป็นพันธุ์ไม้ที่ทนต่อความแห้งแล้งได้ดี มีเขตการ กระจายพันธุ์ในป่าดิบชื้นตามที่ลุ่มต่ำทั่วไป พบมากทางภาคใต้ ภาคตะวันออก
ลักษณะเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม่ผลัดใบ เรือนยอดเป็นทรงพุ่มรูปกรวยคว่ำทรงสูง ลำต้นเกลี้ยงและแตกกิ่งใบตอนบนของลำต้น กิ่งย่อยผิวเรียบ เปลือกลำต้นเป็นสีดำน้ำตาลขรุขระ แตกเป็นสะเก็ด เปลือกด้านในเป็นสีชมพูถึงแดง มีน้ำยางสีเหลืองขุ่นไหลเยิ้มออกมาจากเปลือกต้น
ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับตรงข้ามกัน เป็นรูปรีแกมใบหอกหรือแกมขอบขนาน โคนใบสอบแหลม ปลายใบป้านหรือแหลมเล็กน้อย ขอบใบเรียบ ใบอ่อนเป็นสีเขียวอ่อนหรือเขียวอมสีม่วงแดง ใบแก่เป็นสีเขียวเข้ม (สีน้ำเงินเข้ม)
บริเวณปลายกิ่งมักแตกเป็น 1-3 ยอด หลังใบเรียบลื่นเป็นมัน ท้องใบเรียบ เนื้อใบค่อนข้างหนาและเปราะ เส้นใบเห็นได้ไม่ชัด แต่ด้านหลังใบจะเห็นเส้นกลาง ก้านใบเป็นสีแดง
ดอกชะมวงเป็นแบบแยกเพศอยู่กันคนละต้น ออกดอกตามซอกใบและตามกิ่ง ดอกตัวผู้จะออกตามกิ่งเป็นกระจุก มีดอกย่อยประมาณ 3-8 ดอก ดอกมีเกสรตัวผู้จำนวนมากเรียงกันเป็นรูปสี่เหลี่ยม ส่วนกลีบดอกเป็นสีเหลืองนวลและมีกลิ่นหอม กลีบดอกแข็งหนา 4 กลีบ และกลีบเลี้ยง 4 กลีบ ลักษณะเป็นรูปรีแกมรูปขอบขนาน ปลายกลีบกลม
ส่วนดอกตัวเมียจะออกเป็นดอกเดี่ยวตามปลายกิ่ง ดอกมีเกสรตัวผู้เทียมเรียงอยู่รอบรังไข่ มีก้านเกสรติดกันเป็นกลุ่ม ที่ปลายก้านมีต่อม 1 ต่อม ออกดอกช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนเมษายน
ผลชะมวงเป็นรูปทรงกลมแป้น ผิวผลเรียบเป็นมัน ขนาด 2.5-6 เซนติเมตร ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็น สีเหลืองถึงส้มหม่น และตามผลมีร่องตื้นๆ ประมาณ 5-8 ร่อง ด้านบนปลายบุ๋ม มีชั้นกลีบเลี้ยงประมาณ 4-8 แฉกติดอยู่ เนื้อหนาสีเหลือง ภายในผลมีเมล็ดขนาดใหญ่ประมาณ 4-6 เมล็ด ลักษณะเป็นรูปรีหนา เรียงตัวกันเป็นวงรอบผล ติดผลในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงเดือนมิถุนายน
ผลชะมวงสุกสีเหลืองกินได้ มีรสเปรี้ยวอมหวาน หรือนำมาหั่นเป็นแว่นตากแดดใส่ปลาร้าเพื่อเพิ่มรสชาติ ส่วนยอดอ่อนหรือใบอ่อนใช้เป็นผักจิ้มน้ำพริก หรือนำไปใช้ปรุงอาหาร เช่น ต้มส้ม ต้มส้มปลาไหล ต้มส้มปลาแห้ง ทำแกงชะมวง ต้มซี่โครงหมูใบชะมวง ใช้แกงกับหมู หมูชะมวง หรือนำมาใส่ในแกงอ่อม เป็นต้น ให้รสเปรี้ยวคล้ายกับมะดัน ถ้ากินมากๆ จะเป็นยาระบายท้องเหมือนดอกขี้เหล็ก
สรรพคุณของชะมวง 1.ช่วยฟอกโลหิต (ผลอ่อน,ใบ) แก้ โลหิต (ใบ) 2.ช่วยรักษาธาตุพิการ (ผล,ใบ,ดอก) 3.ราก ใบ และผลอ่อนมีรสเปรี้ยว สรรพคุณเป็นยาแก้ไข้ แก้ไข้ตัวร้อน
4.ช่วยถอนพิษไข้ (ราก) 5.ช่วยแก้อาการร้อนในกระหายน้ำ (ราก) 6.ช่วยแก้อาการกระหายน้ำ (ผล,ใบ)
7.ช่วยแก้อาการไอ (ผล,ใบ) 8.ช่วยแก้เสมหะ กัดเสมหะ กัดฟอกเสมหะ (ผลอ่อน,ใบ,ดอก,ราก) เสมหะเป็นพิษ (ราก) ช่วยขับเสมหะ (เนื้อไม้)
9.ใช้เป็นยาระบายท้อง (ผลอ่อน,ใบ,ดอก) ตำรายาพื้นบ้านอีสานใช้รากชะมวงผสมกับรากกำแพงเจ็ดชั้น รากตูมกาขาว และรากปอด่อน นำมาต้มกับน้ำดื่มเป็นยาระบาย
10.ช่วยในการย่อยอาหาร (ดอก) 11.รากมีสรรพคุณช่วยแก้บิด หรือนำผลมาหั่นเป็นแว่นตากแห้ง ใช้เป็นยาแก้บิดก็ได้ 12.ใบชะมวงใช้ผสมกับยาชนิดอื่นๆ ใช้ปรุงเป็นยาขับเลือดเสีย 13.ช่วยขับโลหิตระดูของสตรี (ใบ) 14.ช่วยแก้ดีพิการ (ดอก) 15.แก่นใช้ฝนหรือแช่กับน้ำดื่ม ช่วยแก้อาการเหน็บชา
นอกจากนี้ เมื่อปี 2556 คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ค้นพบสารชนิดใหม่ในใบชะมวงที่ออกฤทธิ์ต้านมะเร็ง โดยตั้งชื่อว่า ชะมวงโอน ระบุใช้เป็นสารต้นแบบที่นำไปพัฒนาโครงสร้างสู่ยาต้านมะเร็งในอนาคต
ผลงานดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร Food Chemistry ซึ่งเป็นวารสารที่ได้รับความน่าเชื่อถือและเป็นที่ยอมรับในวงการวิชาการนานาชาติอย่างกว้างขวาง
