ก่อนจะมาเป็นผ้าสีธรรมชาติละมุนตา เส้นฝ้ายทุกเส้นผ่านการย้อมสีจากต้นไม้ใกล้ตัว จากมรดกภูมิปัญญาที่สืบต่อกันมาสู่ลูกสู่หลาน และต่อยอดไปอีกหลากหลายสีด้วยการสังเกต ทดลองและลงมือทำของคนรุ่นถัดมา ทุกวันนี้สีสันของเส้นฝ้ายที่มาจากบ้านหล่ายแก้ว ดอยเต่า จังหวัดเชียงใหม่ จึงเป็นทางเลือกให้ช่างทอรุ่นใหม่เลือกใช้ได้ดังใจ
ชัญญาภัทร ปู่เป็ด หรือ จ๊ะจ๋า เด็กน้อยในวันวานที่เคยทอผ้าอยู่ข้างแม่ วันนี้โตเป็นผู้ใหญ่ รับหน้าที่ดูแลกลุ่มทอผ้า ทั้งกลุ่มทอผ้าบ้านหล่ายแก้วดั้งเดิม และในแบรนด์คนรุ่นใหม่ “Karen Weaving Doitao” กล่าวว่า “เรารักษาเรื่องของสีธรรมชาติเอาไว้ในทุกสิ่งทอของเรา อย่างที่รู้กันนะคะสีของเราเป็นสีพาสเทลที่สวย ละมุน และเป็นไปตามธรรมชาติ คนรู้จักเราก็เพราะเรื่องสีที่เป็นเอกลักษณ์ เห็นปุ๊บรู้เลยว่ามาจากบ้านหล่ายแก้ว”
คุณหล้า ช่างย้อมมือหนึ่ง
คุณตุ้ยแนะนำวิธีสกัดสี
พ่อและแม่ของจ๊ะจ๋าสืบต่อภูมิปัญญานี้มาจากแม่ครูรุ่นใหญ่ในชุมชนที่ทยอยจากไป บางท่านยังมีชีวิตอยู่ก็อายุมากเกินกว่าจะใช้แรงไหว สองสามีภรรยาจึงเชี่ยวชาญเรื่องการย้อมสีธรรมชาติ และร่วมกับช่างย้อมสีเส้นฝ้ายส่งมอบความรู้นี้ต่อในเยาวชนคนรุ่นใหม่ ทั้งในโรงเรียนประถมและมัธยม ทักษะการย้อมสีธรรมชาติได้รับการส่งต่อและยังคงทำหน้าที่เป็นต้นทางผ้าทอที่สวยงามมีอัตลักษณ์เฉพาะตน
หน้าบ้านช่างย้อมผ้า
สีครามจากใบครามและฮ่อม สีชมพูจากรากต้นสลัก สีน้ำตาลจากประดู่ สีดำจากผลมะเกลือ สีเขียวจากใบมะม่วง สีส้มแดงจากผลคำแสด ต้นไม้ให้สีเหล่านี้ยังคงยืนต้นตามบ้านและในไร่ในสวนตราบเท่าที่ยังมีการย้อมสีจากธรรมชาติอยู่สม่ำเสมอ
สีละมุน
ฝ้ายสีสด
ทุกวันนี้ หล้า กัญญารัตน์ ปู่เป็ด คุณแม่ของจ๊ะจ๋ายังคงสนุกกับการพัฒนาสีสันจากธรรมชาติอยู่เสมอ ในขณะที่ พ่อตุ้ย จันทร์คำ ปู่เป็ด ยังทำหน้าที่ส่งต่อทักษะภูมิปัญญานี้แก่เด็กและเยาวชนอย่างต่อเนื่อง เป็นพ่อครูขวัญใจทุกรุ่นทุกวัย
ย้อมเสร็จใหม่เส้นใยยังเปียกสีจะสดเข้ม
ทุกช่วงเวลาของการย้อมสีฝ้าย ไม่ว่าแดดจะออกหรือฝนจะโปรย แม่หล้าและสมาชิกช่างทอจะมาช่วยกันย้อมฝ้ายเพื่อแจกจ่ายช่างทอในกลุ่ม นำไปใช้สร้างสรรค์ชิ้นงานตามความคิดสร้างสรรค์ของตน
มะเกลือให้สีดำ
ฝ้ายสีสันละมุนตาจากธรรมชาติอาจไม่คงทนถาวรเทียบเท่าสีสังเคราะห์ แต่ทักษะความรู้และภูมิปัญญาของชุมชนคือสิ่งที่คงทนและยั่งยืน
หลากสีสันจากธรรมชาติ
พบเรื่องราวคนผู้สร้างคุณค่างานทำมือในทุ่งแสงตะวัน ซีรีส์กะเหรี่ยงโผล่งดอยเต่า ทางออนไลน์ เพจ “ทุ่งแสงตะวัน” และ Payai TV ช่องทางที่สื่อสารเรื่องราวจากชุมชนไทยในทุกสัปดาห์
วสวัณณ์ รองเดช
