คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]
อยากทราบประวัติความเป็นมาของการพระราชทานพัดยศและลำดับสมณศักดิ์
ศศิน
ตอบ ศศิน
คำตอบนำมาจากงานเขียนของ ณัฏฐภัทร จันทวิช นักโบราณคดี 10 ชช. ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ว่าด้วยพัดยศและสมณศักดิ์ ดังนี้
“พัดยศ” มีพัฒนาการจากพัดใบตาลอย่างเดียวกับตาลปัตร แต่มีความวิจิตรงดงามและมีลักษณะแตกต่างจากตาลปัตรธรรมดาทั่วไป เนื่องจากเป็นพัดที่พระเจ้าแผ่นดินโปรดให้ทำขึ้นเป็นพิเศษ เพื่อพระราชทานแก่พระสงฆ์ที่ทรงเลื่อมใสศรัทธา
ต่อมาจึงกลายเป็นพัดที่พระราชทานแก่พระสงฆ์ที่ทรงแต่งตั้งให้มีสมณศักดิ์ เพื่อเป็นเครื่องประกอบเกียรติยศร่วมกับเครื่องประกอบ อื่นๆ ตามแต่ลำดับชั้นสมณศักดิ์ ดังนั้น พัดยศและสมณศักดิ์ของพระสงฆ์จึงมีความสัมพันธ์กัน และเป็นธรรมเนียมปฏิบัติของพระเจ้าแผ่นดินในการบำรุงพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนอย่างหนึ่ง
ธรรมเนียมปฏิบัติที่พระเจ้าแผ่นดินทรงแต่งตั้งพระสงฆ์รูปใดรูปหนึ่งที่มีความรู้แตกฉานในพระไตรปิฎก มีศีลาจริยวัตรงดงาม ให้มีสมณศักดิ์โดยมีราชทินนาม และพระราชทานพัดยศนั้น มีมาช้านานในลังกา และไทยรับแบบอย่างมา ดังมีหลักฐานปรากฏในหนังสือ จารึกกัลยาณี ซึ่งหอพระสมุดจัดพิมพ์ทั้งอรรถและคำแปล เมื่อ พ.ศ.2468 ความว่า
“พระเจ้าหงษาวดีรามาธิบดี (ธรรมเจดีย์ปิฎกธร) ซึ่งเสวยราชย์ร่วมสมัยกับรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ประสงค์จะฟื้นพระศาสนาในรามัญประเทศ แต่งทูตพาพระเถระมอญ 22 รูป ไปยังสิงหฬทวีป ให้ไปบวชแปลงเป็นนิกายลังกาวงศ์ เมื่อบวชแปลงเสร็จแล้ว พระเจ้าภูวเนกพาหุ ซึ่งครองกรุงสิงหฬอยู่ ณ เมืองโคลัมโบเป็นราชธานี ทรงตั้งพระเถระมอญเหล่านั้นให้มีราชทินนามต่างๆ จะยกพอเป็นตัวอย่าง เช่น ตั้งพระโมคคัลลานะเถระ เป็นที่พระศิริสังฆโพธิสามิ และพระราชทาน “ของควรแก่สมณ” หลายอย่าง อย่างหนึ่ง ในคำแปลว่า “ตาลปัตรมีด้าม อันแล้วด้วยงา อันนายช่างกลึงผู้ฉลาดกลึงเป็นอันดีแล้วองค์ละ อันหนึ่ง” ตาลปัตรลังกาอย่างที่ว่านี้เป็นของโบราณมีอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานในกรุงเทพฯเป็นพัดพื้นแพรรูปคล้ายพัดรองไทย ด้ามงากลึงสั้นกว่าแต่ใหญ่เท่าด้ามพัดรองไทย”
“สมณศักดิ์” คือยศพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานและมีราชทินนาม มีหลายชั้น แต่ละชั้นมีพัดยศประกอบ การสถาปนาพระสงฆ์รูปใดให้มีสมณศักดิ์และให้มีตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ เป็นธรรมเนียมที่พระเจ้าแผ่นดินทรงปฏิบัติมาเป็นเวลาช้านานตั้งแต่สุโขทัย จวบจนปัจจุบัน สมณศักดิ์ของพระหากเทียบกับฝ่ายข้าราชการก็คือยศและบรรดาศักดิ์นั่นเอง
ในสมัยสุโขทัยซึ่งพระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์เริ่มได้รับความเลื่อมใสอย่างมาก มีคณะสงฆ์เดินทางไปบวชแปลงที่ลังกาจำนวนหนึ่ง รวมถึงพระนัดดาองค์หนึ่งของพ่อขุนผาเมืองผู้มีราชทินนามที่ได้รับพระราชทานจากกษัตริย์ลังกาด้วยคือ สมเด็จพระมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฑามณี ศรีรัตน-ลังกาทวีป มหาสามีเป็นเจ้า
จากหลักฐานในจารึกหลักต่างๆ จะพบว่า พระสงฆ์ในสมัยสุโขทัยตอนต้น และในแถบล้านนา ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่พระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ได้เริ่มแผ่ขยายเข้ามา พระสงฆ์ที่ได้ทรงแต่งตั้งให้มีสมณศักดิ์ ในราชทินนามจะมีคำว่า มหาเถระ มหาสามี มหาสวามี พระมหาสวามีสังฆราช
หนังสือประชุมพระนิพนธ์เกี่ยวกับตำนานทางพระพุทธศาสนาของ สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ กล่าวถึงการปกครองคณะสงฆ์สมัยสุโขทัยว่า “เมื่อพระนครสุโขทัยเป็นราชธานี เห็นจะมีพระสังฆราชกว่าองค์เดียว ด้วยวิธีปกครอง พระราชอาณาจักรในครั้งนั้นหัวเมืองใหญ่ที่ห่างไกลราชธานีเป็นเมืองประเทศราชโดยมาก แม้เมืองที่อยู่ใกล้ราชธานีที่เป็นเมืองใหญ่ก็ตั้งเจ้านายในพระราชวงศ์ออกไปปกครอง อย่างทำนองเจ้าประเทศราชเมืองใหญ่เมืองหนึ่ง น่าจะมีพระสังฆราชองค์หนึ่งไปเป็นสังฆปริณายกของสังฆบริษัทตลอดเขตเมืองนั้น” ในสมัยสุโขทัยนี้ตำแหน่งพระสังฆราช (ปัจจุบันหมายถึงสมณศักดิ์สูงสุดของพระสงฆ์ในพระพุทธศาสนา และมีเพียงองค์เดียว) จึงเป็นเพียงตำแหน่งปกครองสงฆ์ เฉพาะเขตเมืองใหญ่ที่สำคัญๆ แต่ละเมืองที่พ่อขุนจะสถาปนาพระเถระผู้ใหญ่ให้ไปปกครองดูแล
