อภิเษก

คอลัมน์ รู้ไปโม้ด

โดย…น้าชาติ ประชาชื่น

อภิเษก : คอลัมน์รู้ไปโม้ด โดย…น้าชาติ ประชาชื่น – คําว่า อภิเษก แปลตรงตัวว่าอย่างไร

กิตติกร

ตอบ กิตติกร

คำตอบนำมาจาก “คำเกี่ยวกับพระราชพิธีบรมราชาภิเษก” จัดทำโดยคณะกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์งานพระราชพิธี ว่า “อภิเษก” มาจากคำภาษาสันสกฤต แปลว่า การรดที่ยิ่งใหญ่ ใช้หมายถึงแต่งตั้งโดยการทำพิธีรดน้ำ มีปรากฏในจารึกสมัยสุโขทัย ดังในจารึกวัดศรีชุมที่มีข้อความว่า “…พ่อขุนผาเมืองจึงอภิเษกพ่อขุนบางกลางหาวให้เมืองสุโขทัย ให้ทั้งชื่อตนแก่พระสหาย เรียกชื่อศรีอินทร บดินทราทิตย์”

การอภิเษกมีได้หลายกรณี นอกจากการอภิเษกให้ขึ้นครองเมืองแล้ว ยังมีกรณีอื่นๆ อีก เช่น ในไตรภูมิพระร่วง มีเรื่องเล่าถึงเศรษฐีผู้หนึ่งชื่อโชติกเศรษฐี มีสมบัติมากมาย เป็นต้นว่า มีปราสาท 7 ชั้น ประดับด้วยแก้ว 7 ประการ มีกำแพงแก้วล้อมบ้าน 7 ชั้น มีต้นกัลปพฤกษ์เรียงกันเป็นแถวระหว่างกำแพงแก้วทุกชั้น และมีขุมทองที่มุมบ้านทั้ง 4 มุม พระเจ้าพิมพิสารผู้เสวยราชย์ในเมืองราชคฤห์ จึงทรงอภิเษก คือทรงแต่งตั้งให้เป็นมหาเศรษฐี ดังมีข้อความว่า “พระญานั้น ธ จึงให้เอาเศวตฉัตรมาอภิเษกมหาเศรษฐี”

คำว่า อภิเษก ใช้ประกอบกับคำอื่นได้คำสมาสหลายคำ เช่น ราชาภิเษก มุรธาภิเษก ปราบดาภิเษก“ราชาภิเษก” มาจากคำว่า ราช (รา–ชะ) กับ อภิเษก หมายถึงพระราชพิธีในการสถาปนาขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์

ตำราราชาภิเษกที่มีมาแต่โบราณกล่าวไว้ว่า ราชาภิเษกมีลักษณะ 5 ประการ คือ 1.มลคงอินทราภิเษก (มง–คน–อิน–ทรา–พิ–เสก) 2.มงคลโภคาภิเษก (มง–คน–โพ–คา–พิ–เสก) 3.มงคลปราบดาภิเษก 4.มงคลราชาภิเษก และ 5.มงคลอุภิเษก (มง–คน–อุ–พิ–เสก) เรียกว่า ปัญจราชาภิเษก (ปัน–จะ–รา–ชา–พิ–เสก)

ในประเทศไทย คำที่ได้ยินเสมอๆ คือ ราชาภิเษกและปราบดาภิเษก เช่น ในพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา มีข้อความเล่าถึงแผ่นดินพระเจ้าท้ายสระ ตอนหนึ่งว่า “มีพระราชโองการตรัสสั่งพระมหาราชครูพระครูบุริโสดมพรหมพฤฒาจารย์ ให้จัดแจงการพระราชพิธีราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียร” และเล่าถึงแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ตอนหนึ่งว่า “ถึงวันศุภวารดิถีพิชัยมงคลมหามหุติฤกษ์ จึงกระทำการพิธีปราบดาภิเษก”

ยังมีคำอธิบายจากราชบัณฑิตยสภาว่าด้วยคำ เสก แปลว่า ร่ายมนตร์ใส่สิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อทำให้สิ่งนั้นมีคุณวิเศษที่บันดาลให้เกิดสิ่งที่พึงพอใจต่างๆ

เช่น เสกน้ำล้างหน้า หรือ เสกแป้งผัดหน้า ก็เพื่อให้เกิดสิริมงคลแก่ใบหน้า ทำให้ใบหน้านั้นมีเสน่ห์เป็นที่รักของผู้คนที่ได้พบ เสก มีความหมายว่า ร่ายมนตร์เพื่อทำให้เกิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งไม่เป็นไปตามปกติธรรมดาก็ได้ เช่น ขุนแผนเสกหญ้าให้เป็นทหารหุ่น ถ้าฉันมีฤทธิ์จะเสกให้คนในบ้านเมืองเราเป็นคนซื่อคนดีทั้งหมด ผู้เสก มักจะเป่าพ่นลมออกจากปากด้วยเมื่อร่ายมนตร์จบแล้ว

คำว่า เสก สันนิษฐานว่ามาจากคำว่า อภิเษก แปลว่า รดน้ำเพื่อแสดงการแต่งตั้ง ยกย่อง หรือทำให้เป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น รดน้ำเพื่อแสดงการแต่งตั้งบุคคลที่เป็นพระมหากษัตริย์ รดน้ำเพื่อแสดงว่าชายและหญิง 2 คนนี้จะเป็นสามีภรรยากัน เมื่อรดน้ำจะมีคำกล่าวให้พรเพื่อให้เป็นตามที่ต้องการด้วย

พยางค์ เษก ในคำ อภิเษก เป็นรูปสันสกฤต ส่วนรูปบาลี เสก, อภิเษก กับ เสก จึงมีนัยของความหมายเช่นเดียวกัน

และคำอธิบายจากพจนานุกรมแปลไทย อ.เปลื้อง ณ นคร ว่า อภิเษก (สก. อภิเษก มค. อภิเสก) รดน้ำ, แต่งตั้งโดย การทำพิธีรดน้ำ เช่น พิธีขึ้นเสวยราชย์ของพระเจ้าแผ่นดิน, ได้บรรลุ, ได้เป็น เช่น พุทธาภิเษก คือการได้เป็นพระพุทธเจ้า, แต่งตั้งตำแหน่งชั้นสูง เช่น อภิเษกมเหสี คือทำพิธีตั้งพระมเหสีโดย การรดน้ำ