คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]
เครื่องลายครามในประเทศไทย เป็นมายังไงคะ
มุกลิน
ตอบ มุกลิน
คำตอบนำมาจากบทความเรื่อง เครื่องลายคราม เรียบเรียงโดย ธนสรณ์ โสตถิโสภา นักวิทยาศาสตร์ 6 สำนักเทคโนโลยีชุมชน กรมวิทยา ศาสตร์บริการว่า
เครื่องลายคราม หมายถึงเครื่องภาชนะกระเบื้องหรือเครื่องถ้วยชามเนื้อขาว ชนิดที่เขียนลายเป็นสีคราม มีต้นกำเนิดในประเทศจีน ซึ่งเรียกว่าเครื่องกังไส สำหรับราชอาณาจักรไทย ย้อนไปในปีพ.ศ.1837 มีช่างจีนเข้ามาผลิตเครื่องลายครามขายจนเป็นที่นิยมแพร่หลาย ทั้งยังส่งไปขายยังประเทศใกล้เคียงด้วย
เครื่องลายครามในความรู้สึกของคนไทยถือเป็นของเก่ามีค่าที่ถ่ายทอดวัฒน ธรรมความเป็นอยู่ของผู้คนในแต่ละยุคสมัย จวบจนปัจจุบันก็ยังคงได้รับความนิยม เครื่องลายครามที่นิยมกันในทุกวันนี้พัฒนามาจากเครื่องลายครามฝีมือช่างจีนสมัยราชวงศ์เหม็งที่ผลิตมากในช่วงปีพ.ศ. 1911-2186
ลายที่เขียนมี 2 แบบ แบบที่ 1 ลายที่ต่างประเทศส่งตัวอย่างให้ เช่น ลายเทพพนม ลายนรสิงห์ของไทย เป็นต้น และแบบที่ 2 เป็นลายที่นักปราชญ์ของจีนคิดผูกลายขึ้นเพื่อแสดงถึงความมีสวัสดิมงคล สีที่ใช้เขียนเป็นสีครามชนิดดีจากประเทศอิตาลี สวยงดงามและคงทนถาวร
สีครามหรือสีนํ้าเงินที่ใช้สำหรับเขียนเครื่องลายครามนี้ ได้จากสารโคบอลต์ออกไซด์ (cobalt oxide) นำมาเขียนบนเครื่องปั้น ดินเผา โดยผลิตภัณฑ์จะถูกเผาเป็น 3 ระยะ ระยะแรก การเผาแบบเติมออกซิเจนจนถึงอุณหภูมิ 9,500 องศาเซลเซียส ระยะที่สอง การเผาโดยวิธีลดออกซิเจนจนอุณหภูมิถึง 12,000 องศาเซลเซียส และระยะที่สาม การเผาแบบเติมออกซิเจนจนถึงจุดสุกตัวของนํ้ายาเคลือบ
สำหรับการค้นพบเครื่องลายครามในราชอาณาจักรไทย มีหลักฐานแสดงให้เห็นว่า ในอดีตนั้นดินแดนนี้เคยมีความสัมพันธ์ทางการค้า การเมือง และนโยบายดำเนินการทางการทูตกับราชสำนักจีน เพราะนอกจากเครื่องลายครามจะเป็นสินค้าที่นิยมกัน เครื่องลายครามยังเป็นเครื่องราชบรรณาการที่สำคัญอย่างหนึ่งด้วย
โดยค้นพบเครื่องลายครามสมัยต่างๆ ตั้งแต่ยุคราชวงศ์ซุ่ง ราชวงศ์หยวน และราชวงศ์เซ็ง กระจายอยู่ในทุกภาคของราชอาณาจักรไทยเป็นจำนวนมาก ปะปนกับศิลปะวัตถุอื่นในชั้นดินต่างๆ รวมถึงบนผิวดิน ซึ่งมักเป็นแหล่งที่เคยเป็นเมืองหรือชุมชนมาก่อน เช่น แหล่งโบราณคดีของทวารวดี พบเศษเครื่องลายครามสมัยราชวงศ์ถังและสมัยราชวงศ์ซุ่ง คล้ายกับแหล่งโบราณคดีของลพบุรี
ส่วนแหล่งอื่นๆ เช่น แหล่งโบราณคดีของศรีวิชัย เครื่องลายครามพบอยู่ในลำนํ้าเก่า เช่น คลองท่าเรือ อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช หรือที่แหลมโพธิ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี
จากบันทึกจดหมายเหตุ กล่าวถึงความสำคัญของราชอาณาจักรไทยสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีว่า เป็นศูนย์กลางทางการค้าทั้งในสมัยราชวงศ์เหม็งและราชวงศ์เซ็งตอนต้น มีเครื่องลายครามเป็นสินค้าสำคัญ โดยเฉพาะในสมัยราชวงศ์เซ็งตอนต้น สัมพันธไมตรีระหว่างราชอาณาจักรไทยกับราชสำนักจีนเป็นไปด้วยดี มีการส่งทูตตอบแทนกันอย่างเป็นทางการรวม 24 ครั้ง จนกระทั่งถึงตอนกลางรัชกาลพระเจ้าเฉียนหลง ราวพ.ศ. 2309 จึงหยุดชะงักลง
ถึงสมัยรัตนโกสินทร์ นิยมเครื่องลายครามกันตั้งแต่รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บรรดาขุนนางและคหบดีหาซื้อหรือสั่งทำพิเศษจากโรงงานในจีน ถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงมีเครื่องชุดชาลายครามที่สั่งผลิตในจีนเป็นพิเศษเมื่อพ.ศ. 2340 ลวดลายชุดชานี้ตกแต่งด้วยพระปรมาภิไธยย่อ โดยนำมาประดิษฐ์เป็นลวดลายให้คล้ายตัวหนังสือจีน
