คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]
อยากรู้ว่าทำไมคนภาคเหนือจึงมีการทำบุญด้วยการขนทรายไปก่อเจดีย์ทราย
ใจเจริญ
ตอบ ใจเจริญ
คำตอบสรุปความมาจากข้อมูลเผยแพร่ของสถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ว่า ประเพณีขนทรายเข้าวัดในวันสงกรานต์ของชาวล้านนาตรงกับวันเนา คือวันที่พระอาทิตย์โคจรอยู่ระหว่างสองราศี คือราศีมีนกับราศีเมษ ต่อจากวันมหาสงกรานต์ ก่อนหน้าวันเถลิงศก ทั่วไปมักเรียกว่า วันเน่า
กิจกรรมมีขึ้นหลังจากช่วงเช้าที่เสร็จพิธีทางศาสนาแล้ว ในตอนบ่ายก็จะเริ่มขนทรายจากริมแม่น้ำไปไว้ในวัด มีการก่อเจดีย์ทรายที่ประดับด้วยช่อทุง หรือตุง หรือธงทำด้วยกระดาษสีตัดเป็นรูปสามเหลี่ยม การปักช่อทุงนี้ต้องตามคติความเชื่อที่ว่า ชายทุงจะช่วยฉุดให้ผู้ถวายเจดีย์ทรายพ้นจากนรก ในการกล่าวคำเวนทานปีใหม่และเจดีย์ทรายสำนวนหนึ่ง พรรณนาถึงการทานถวายเจดีย์ทรายโดยให้ก่อพระเจดีย์ทรายที่ลานข้างพระวิหาร
จากนั้นจึงอัญเชิญพระสารีริกธาตุมาประดิษฐานไว้ ความตอนหนึ่งว่า “อันนึ่งเล่า หื้อสูเจ้าได้สร้างเจดีย์ทราย หื้อมีจิตใจผ่องแผ้ว เอาไปไว้ที่ข่วงแก้วทังสาม หื้อแปลงใจบานงามสะอาด แล้วหื้ออัญเชิญสารีริกธาตุอันมีหมื่นโลกจักรวาล อัญเชิญมาประดิษฐ์เจดีย์ทรายที่สร้างไว้”
การก่อเจดีย์ทรายยังมีปรากฏในกลุ่มชนอื่นๆ ที่นับถือศาสนาพุทธก็มีธรรมเนียมปฏิบัติคล้ายกัน ดังบันทึกการเดินทางในลาว (Voyage dans Le Laos) โดยนักสำรวจชาวฝรั่งเศส ที่มีเรื่องราวต่างๆ ในภาคอีสานของไทยช่วงปี พ.ศ.2440 อยู่ด้วย ได้กล่าวถึงการก่อเจดีย์ทรายที่ผู้สำรวจได้พบในเมืองโคราชว่า
“ประมาณเดือนเมษายน ช่วงระยะเวลาของปีใหม่ มีงานซึ่งพวกคนเขมรเรียกว่า “ปูนพนม” (Pun Pnoum) เป็นงานบุญกุศลซึ่งจุดเด่นอยู่ที่การขนเอาทรายมาแทนดินที่ติดคนออกจากวัดในช่วงเวลาหนึ่งปี ที่ลานวัดพวกชาวพุทธจะพากันก่อกองทรายเล็กๆ แล้วนำเอาไม้ไผ่ปักลงไปพร้อมธงกระดาษ แล้วเอาน้ำรด พระภิกษุจะมาสวดมนต์ตอนเย็นก่อนวันจัดงาน และจะสวดอีกในตอนเช้าของวันจัดงาน กองทรายนั้นจะล้อมรอบด้วยฝ้าย (ด้ายสายพิมาย) ซึ่งจะมีพานข้าวตอก ดอกไม้ และขวดน้ำหอม…”
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา ตอนอรรถกถาเถรคาถา กล่าวถึงอานิสงส์ของการก่อเจดีย์ทรายไว้ว่า ในกาลสมัยของโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า พระวสภะเถระเกิดในตระกูลพราหมณ์ เมื่อเจริญวัยขึ้นเป็นผู้มีอัธยาศัยไปในเนกขัมมะ ละการครองเรือน ออกบวชเป็นดาบส แล้วไปสร้างอาศรมอยู่บนภูเขาชื่อว่าสมัคคะ ไม่ไกลป่าหิมพานต์
วันหนึ่งคิดว่าตนเป็นผู้หาคนบูชาไม่ได้ เป็นผู้มีความทุกข์ในโลก จึงเนรมิตพระสถูปทรายกระทำการบูชาทุกวันตลอดอายุ ตายแล้วไปเกิดในพรหมโลก ต่อมาจุติจากพรหมโลกไปบังเกิดในดาวดึงส์ ท่องเที่ยวอยู่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภพสุดท้ายไปเกิดในตระกูลลิจฉวี กรุงเวสาลี ในพุทธุปบาทกาล นามว่า วสภะ เป็นผู้มีจิตศรัทธาบวชแล้วไม่นานนักก็ได้บรรลุอรหัต
ในวรรณกรรมทางศาสนาของล้านนา กล่าวถึงอานิสงส์ของการก่อเจดีย์ทรายไว้ในเรื่อง มาลัยเถรวัตถุ เดิมชื่อภาษาบาลีว่า มาเลยฺยสุตฺต สันนิษฐานว่าแต่งในเมืองลังการาวพุทธศตวรรษที่ 18 ต่อมาพระภิกษุล้านนาชื่อ พุทธวิลาส ขยายความให้พิสดาร ให้ชื่อว่า ฎีกามาลัย
ความตอนหนึ่งว่า พระมาลัยถามพระอินทร์ว่า เทวบุตรที่มานั้นเป็นใคร ใช่เป็นพระศรีอริยเมตไตรยหรือไม่ พระอินทร์ตอบว่าไม่ใช่ หากแต่เป็นเทวบุตรซึ่งเมื่อยังมีชีวิตอยู่ในโลกมนุษย์ เกิดเป็นชายยากจน หาเลี้ยงชีพด้วยการหาหญ้าหาฟืนขาย วันหนึ่งไปที่ท่าน้ำเห็นทรายกองดูขาวงาม จึงนำทรายนั้นมาก่อเป็นเจดีย์ทราย กุศลที่ได้ก่อพระเจดีย์ด้วยทรายนั้น เมื่อตายไปแล้วก็ได้มาเกิดเป็นเทวดาในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
คติความเชื่อเรื่องบุญของชาวพุทธทำให้เกิดประเพณีก่อเจดีย์ทราย เรื่องราวในคัมภีร์ทางศาสนาต่างๆ รวมถึงเรื่องมาลัยเถรวัตถุดังกล่าว มีอิทธิพลต่อความเชื่อของชาวล้านนาในเรื่องนรกสวรรค์ บาปบุญคุณโทษ อานิสงส์ และพระศรีอริยเมตไตรย น่าจะเป็นต้นกำเนิดของประเพณีของก่อเจดีย์ทรายในวันสงกรานต์
อีกประการหนึ่งมาจากความเชื่อที่ว่า ตลอดปีที่คนเข้าไปในวัด เมื่อกลับออกมาก็มีดินของวัดติดเท้ามาด้วย ดังนั้น ในหนึ่งปีจะต้องขนทรายเข้าวัดเป็นการทดแทน โดยนำทรายนั้นมาก่อเป็นเจดีย์ทราย เชื่อว่าเป็นการทำบุญที่ยังอานิสงส์มาก
