คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]
น้าชาติคะ แม่ชีพม่า ห่มผ้าสีชมพู เห็นอยู่ทั่วไปทั้งตามสถานที่ต่างๆ และริมถนนหนทาง เป็นชีบวชจริงๆ ไหมคะ
อนงค์นุช
ตอบ อนงค์นุช
คำตอบนำมาจากศูนย์พม่าศึกษา มหาวิทยาลัยนเรศวรอรนุช-วิรัช นิยมธรรม เขียนบทความเรื่อง “ชีวิตแม่ชีในสังคมพม่า” ไว้ว่า ชีพม่านุ่งห่มสีชมพู ปลงผม ไว้คิ้วเข้ม ทูนถาดบนศีรษะ เดินเขย่าภาชนะรูปคล้ายกระโถนหมาก ส่งเสียงบอกบุญให้พร เพื่อขอรับบริจาคทานไปตามย่านตลาดและละแวกบ้าน เป็นภาพที่พบเห็นเจนตาในชุมชนเมืองและชนบทของประเทศพม่า
พม่ามีคำเรียกชีว่า ตีละฉี่ง หมายถึง ผู้ทรงศีล คำนี้เป็น คำประสม ประกอบด้วยศัพท์บาลีว่า สีละ คือ ศีล กับศัพท์พม่าคำว่า ฉี่ง แปลว่า ผู้ครอง, ผู้ทรง นอกเหนือจากคำนี้ ชียังมี คำเรียกอื่นได้อีก อาทิ แมตีละ-แม่ศีล, พวาตีละ-แม่เฒ่าศีล, แมตูด่อ หรือตูด่อมะ-หญิงผู้ทรงศีล
วัดชีในพม่าอยู่ภายใต้การดูแลของเถรสมาคม หรือคณะสังฆะ มหานายกะ มี 2 รูปแบบ รูปแบบหนึ่งเป็นวัดเอกเทศ ปกครองโดยชีด้วยกันเอง อีกรูปแบบหนึ่งเป็นวัดที่อยู่ภายใต้การดูแลของวัดสงฆ์ สำนักชีในพม่าถือเป็นวัดเช่นเดียวกับวัดของสงฆ์ มีเจ้าอาวาสเป็นผู้ปกครอง เรียกว่า อาจารย์ใหญ่ หรือซยาจี ต่างจากเจ้าอาวาสของฝ่ายสงฆ์ ซึ่งจะเรียก พระอาจารย์ หรือซยาดอ ศูนย์กลางวัดชีในพม่าที่ใหญ่ที่สุดอยู่ ณ เขาสะกาย ริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี ตรงข้ามเมืองอมรปุระ ใกล้เมืองมัณฑะเลย์ บนดอยแห่งนี้มีวัดชีเป็นหลายร้อยวัด มีชีหลายพันรูป เขาสะกายจึงเปรียบประดุจหมู่บ้านแม่ชีของพม่า
โดยทั่วไปวัดชีมีคำเรียกเช่นเดียวกับวัดของฝ่ายสงฆ์ คือใช้คำว่า จอง เหมือนกัน ซึ่งกินความได้ทั้งวัดและโรงเรียน และ มักเรียกวัดชีเต็มๆ ว่า ตีละฉี่งจอง แปลว่าวัดชี ทั้งยังมีคำเรียกแบบสำนักชีว่า จองไต้ แปลว่า ตึกวัด หรือตึกโรงเรียน หรืออาจเรียกว่า ซาตี่งไต้ แปลว่าตึกเรียนหนังสือ ซึ่งก็คือโรงเรียนนั่นเอง นอกจากนี้อาจเรียกสำนักชีได้อีกว่า ตีละฉี่งซยะ เฉพาะคำว่า ซยะ หมายถึง ศาลาที่พักพิง
แต่ถ้าเป็นพื้นที่เขาสะกาย นิยมเรียกวัดชีว่า ฉ่อง ที่มีความหมายได้ 2 นัย นัยหนึ่งแปลว่าวิเวกสถาน อีกนัยหนึ่งแปลว่า ซอกเขา ศัพท์นี้สันนิษฐานว่ามีที่มาตามนัยว่าซอกเขา ก่อนกินความรวมถึงที่วิเวก เพราะวัดชีบนเขาสะกายจะตั้งเร้นอยู่ในหลืบเขาเป็นส่วนใหญ่ ด้วยเป็นที่สงบเย็นอยู่กลางแมกไม้ เหมาะแก่การปฏิบัติธรรม
ทั้งนี้ เห็นได้ว่าศัพท์ที่ใช้สำหรับเรียกวัดชีในภาษาพม่ามี แตกต่างถึง 3 นัย คือเป็นได้ทั้งสำนักเรียน ที่พักพิง และวิเวกสถาน ช่วยบ่งให้รู้บทบาทหน้าที่ของวัดชีได้อย่างชัดเจน
หากกล่าวถึงความเป็นมาของการบวชในสังคมพุทธพม่า ผู้หญิงพม่าน่าจะมีโอกาสถือบวชได้เช่นเดียวกับชายมาแต่ยุคแรกๆ ศาสตราจารย์ลูซ (G.H.Luce) เอ่ยถึงสังคมชาวพยูในพม่าที่กล่าวในบันทึกของจีนยุคราชวงศ์ถังโบราณ เมื่อศตวรรษที่ 9 ความว่า “เมื่อย่างถึงวัย 7 ขวบ เด็กทั้งชายหญิงจะปลงผมและพำนักอยู่ในวัด เพื่อใช้ชีวิตอยู่ภายใต้ร่มกาสาวพัสตร์ ต่อเมื่ออายุถึงวัย 20 ปี
หากไม่อาจมีสุขอยู่ในแนวทางนั้นได้ ก็จะสึกจากสมณเพศ ปล่อยผมยาวคืนสู่ภาวะสามัญชนดังเดิม” จากข้อเขียนดังกล่าว ยะเวทูน ภิกษุชาวพม่าผู้แต่งหนังสือ “ประวัติภิกขุณีและแม่ชี” (ค.ศ. 1965) สันนิษฐานว่า ชีในสังคมพม่าน่าจะกำเนิดมาแต่ยุคสมัยศรีเกษตรของชาวพยูเป็นอย่างช้า และหญิงพม่าคงนิยมบวชชีสืบเนื่องเรื่อยมาถึงสมัยพุกาม อังวะ คองบอง จวบจนถึงปัจจุบัน
ในประวัติศาสตร์พม่ามีชีที่ประกอบคุณความดีเป็นที่นับถือของพุทธศาสนิกชน ชีที่มีชื่อท่านหนึ่ง คือ ซยากีง มีชีวิตอยู่ในสมัยของพระเจ้ามินดงซึ่งให้ความเคารพศรัทธาท่านยิ่งนัก ถึงขนาดนิมนต์มาพำนักในวังหลวงเพื่ออยู่อบรมสั่งสอนเจ้านายฝ่ายใน
ในสมัยนั้นแม่ชีพม่ามีประวัติโดดเด่นที่สุด ต่อมาในสมัยอาณานิคม จำนวนชีดูจะน้อยลงกว่าเดิม จนหลังได้รับเอกราช จำนวนชีกลับมีเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ โดยจำนวนชีที่ไม่ได้แจ้งเข้าพรรษาน่าจะมีมากกว่าที่ระบุอยู่ไม่น้อย ยะเวทูนกล่าวว่าชีมิได้เพิ่มเพียงปริมาณ แต่ยังมีคุณภาพสูงกว่าในอดีต ดังพบว่ามีหลายรูปที่เรียนธรรมชั้นสูง บางรูปแต่งตำราได้ไม่ด้อยไปกว่าพระ อย่างไรก็ตามชีไม่ได้รับโอกาสสอบท่องพระไตรปิฎก ซึ่งกำหนดไว้เฉพาะฝ่ายสงฆ์เท่านั้น
ฉบับพรุ่งนี้ (5 ก.ค.) สืบค้นกันต่อถึงที่มาของการครองผ้าสีชมพู
