พระโกนาคมพุทธเจ้า

คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์สถาปัตยกรรมไทย

ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์

พระโกนาคมพุทธเจ้า หรือ พระโกนาคมนะพุทธเจ้า เป็นอดีตพระพุทธ เจ้าอีกพระองค์หนึ่งที่อุบัติขึ้นในภัทรกัปนี้ของฝ่ายเถรวาท

โดยทั่วไปการประดิษฐานพระพุทธรูปแทนองค์อดีตพระพุทธเจ้าทั้ง 4 พระองค์ มักจะไม่เป็นที่นิยมกันในพื้นที่ภาคกลางของประเทศไทย

หากจะปรากฏมากในประเทศเพื่อนบ้าน คือ พม่า หรือบางจังหวัดในพื้นที่ภาคเหนือเช่น จังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน

โดยเฉพาะมักจะประดิษฐานอยู่ในเจดีย์ที่มีรูปสัณฐานเป็นเจดีย์เหลี่ยม และจะประดิษฐานอดีตพระพุทธเจ้าทั้ง 4 พระ องค์ไว้ตามทิศทั้งสี่

จากความเชื่อของพุทธบริษัทในฝ่ายเถรวาทในเรื่องของอดีตพระพุทธเจ้า 4 พระองค์ พระโกนาคมพุทธเจ้าเป็นอดีตพระพุทธเจ้าไม่มีรูปแบบที่ชัดเจน

ทางพุทธศิลป์จึงกำหนดรูปแบบพระโกนาคมพุทธเจ้า ให้มีพุทธลักษณะเช่นเดียวกับพระพุทธรูปของพระพุทธเจ้าในปัจจุบัน

ในประเทศไทยจะนิยมกันว่าพระพุทธรูปที่ประดิษฐานในเจดีย์เหลี่ยมทางทิศตะวันออกเป็นพระโกนาคมพุทธเจ้า แต่ในประเทศพม่าจะประดิษฐานอยู่ในทิศใต้

ในภาพที่แสดงเป็นภาพที่ประดิษฐานในเจดีย์หรือกู่พญาวัดอนันดา พุกาม ประเทศพม่า เปรียบเทียบได้ก็พระพุทธรูปปางรับหญ้าคา ซึ่งเป็นปางที่พระสิทธัตถะทรงรับหญ้าคาเพื่อปูรองนั่งก่อนจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า

ในคติและสัญลักษณ์พระโกนาคมพุทธเจ้าคือคติของ “ผู้หักเสียซึ่งข้าศึก คือ กิเลส”