อ่างทอง เป็นจังหวัดที่ประสบปัญหาน้ำท่วมในช่วงหน้าฝนมาเป็นระยะเวลายาวนาน แต่เดิมพื้นที่ในแถบนี้มีอาชีพทำอิฐและเหลาไม้ก้านธูป เมื่อยามที่ฝนตกน้ำท่วมไม่สามารถเผาอิฐหรือตากธูปได้ ทำให้ได้รับความ เดือดร้อนในเรื่องการทำมาหากินช่วงหน้าฝน
ในปี พ.ศ.2519 สมเด็จพระนางเจ้า สิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จฯ เยี่ยมราษฎร ที่ต.บางเสด็จ ทรงมีพระราชดำริว่า น่าจะมีอาชีพเสริมอย่างอื่น โดยทรงคำนึงว่าชาวบ้านมีทรัพยากร ธรรมชาติที่พร้อมอยู่แล้ว คือ ดินเหนียวที่ใช้ทำอิฐ ประกอบกับทรงระลึกถึงตุ๊กตา
ไทยที่เรียกว่าตุ๊กตาชาววังนั้นหาดูได้ยากเกือบจะสูญสิ้นไปหมดแล้ว หากจะฟื้นฟูขึ้นก็น่าจะช่วยสืบสานศิลปหัตถกรรมไทยแบบโบราณของไทยได้อีกอย่างหนึ่ง
จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ส่งอาจารย์จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ และอาจารย์เสริมศรี บุนนาค จากวิทยาลัยเพาะช่าง มาสอนปั้นตุ๊กตาชาววัง โดยมีการจัดตั้งโครงการปั้นตุ๊กตาไทยขึ้น
ครั้งแรกมีผู้เข้ารับการฝึกอบรม 150 คน ฝึกสอนกันได้ 3 เดือน ก็จัดให้มีพิธีไหว้ครู
โดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ทรงเป็นประธานพิธีไหว้ครู และได้ตั้งศูนย์ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จแห่งนี้
“ศูนย์ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ” ตั้งอยู่ภายในบริเวณวัดท่าสุทธาวาส ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ต.บางเสด็จ อ.ป่าโมก จ.อ่างทอง ซึ่งมีทัศนียภาพโดยรอบร่มรื่นและสวยงาม เป็นอาคารทรงไทย 2 ชั้น ชื่อว่า “คุ้มสุวรรณภูมิ”
ปัจจุบันการปั้นตุ๊กตาดินเหนียวของชาวบางเสด็จ ไม่เพียงแต่จะสร้างอาชีพใหม่ให้แก่ชาวบ้าน ยังเป็นงานศิลปหัตถกรรมที่ส่งออกขายไปทั่วโลก
ที่สำคัญศูนย์ตุ๊กตาชาววังแห่งนี้ ทำให้ชาวบ้านได้อยู่ร่วมกันในชุมชน โดยไม่ต้องออกไปทำงานต่างถิ่น และสามารถสืบสานการปั้นตุ๊กตาชาววังสู่รุ่นลูกหลาน ตามที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้ทรงพระเมตตาส่งเสริมศิลปาชีพ
ไม่เพียงเท่านี้ ศูนย์ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ ยังมีการจัดทำ “ตุ๊กตาชาววังสายมู” งานหัตถศิลป์ดินเหนียวที่ผสมผสานความเชื่อเรื่องสิริมงคล โดยปั้นเป็นรูปจำลองสตรีชุดไทย วรรณคดี หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์อย่างพระพิฆเนศ เน้นความประณีต นั่งพับเพียบ หรือนั่งหมอบ สะท้อนวัฒนธรรมไทย
เหมาะสำหรับบูชาหรือเป็นของที่ระลึกที่ทรงคุณค่า จุดเด่นตุ๊กตาชาววังสายมู ดินเหนียวคุณภาพสูง ใช้ดินเหนียวจากท้องนา ผ่านการกรองและปั้นดินเหนียวความเชื่อสายมู ปั้นเป็นตัวแทนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือสตรีไทยในเครื่องแต่งกายชุดไทยสไบสีมงคล งานฝีมือประณีต เป็นงานหัตถกรรมที่สะท้อนถึงวิถีชีวิตดั้งเดิมของไทย
จากการสอบถาม นางรุจี วิจิตตรานุรักษ์ (ป้ารุจี) เล่าให้ฟังว่า “การรับงานปั้นตุ๊กตาชาววังสายมู ก็มีเป็นช่วงๆ ส่วนการปั้นตุ๊กตาชาววังก็มีงานเรื่อยๆ ทำควบคู่กันไป การปั้นตุ๊กตาก็คือปั้นจากดินเหนียวขึ้นมาเป็นรูปแบบต่างๆ จะนำมาเป็นรูปแบบต่างๆ จะเอาแบบอะไร รูปแบบไหน ก็คือรูปแบบที่เรานำดินเหนียวปั้นขึ้นมาในวิถีชีวิตของเรา การปั้นสายมู คนที่เขานับถือเขาก็นำไปทำพิธีบูชาตามแบบของเขา ส่วนเราเป็นช่างปั้นก็รับงานปั้นอย่างเดียว ให้ปั้นอะไรก็ปั้นได้หมด”
“ส่วนสมัยก่อนนั้นปั้นตุ๊กตาชาววังตัวเล็กๆ ในรูปแบบต่างๆ ที่สำนักพระราชวังส่งครูมาสอน ก็ปั้นรูปแบบวิถีชีวิตต่างๆ ความเป็นอยู่ของคนไทย ประเพณีวัฒนธรรม การ ละเล่นต่างๆ
และต่อมาได้มีลูกค้าที่นิยมสายมูติดต่อมาในการสั่งทำ ก็รับออร์เดอร์สั่งทำตามรูปแบบที่เขาต้องการ เช่น กุมาร พระพิฆเนศ พระรูปแบบต่างๆ ละครรำ ทำตามออร์เดอร์ที่สั่งรูปจำลองสตรีชุดไทย วรรณคดี หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ อย่างพระพิฆเนศ แต่เราก็ยังทำตุ๊กตาชาววังในรูปแบบเดิมควบคู่ไปด้วย ในสภาพเศรษฐกิจเช่นนี้ การปั้นตุ๊กตาจากดินที่สามารถสร้างรายได้ ก็ต้องรับทำไว้ก่อน” ป้ารุจีกล่าว
หากท่องเที่ยวผ่านไปแถว จ.อ่างทอง สามารถแวะไปอุดหนุนสินค้าตุ๊กตาชาววัง เพื่อเป็นกำลังใจให้ชาวบางเสด็จได้ทุกวัน เวลา 09.00-16.00 น.
หรือสั่งซื้อทางออนไลน์ ที่เพจ “ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ” โทร.06-1494-0538, ป้ารุจี โทร.08-1255-5654
กนกศักดิ์ แสงตระการ
