เมื่อวันที่ 20 พ.ค.2569 เว็บไซต์ราชกิจจานุเบกษา เผยแพร่พระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกวัดราษฎร์ จำนวน 5 วัด เป็น “พระอารามหลวง” ชั้นตรี ชนิดสามัญ เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 4 รอบ 3 มิถุนายน 2569 ดังนี้ 1.วัดอโศการาม จ.สมุทรปราการ 2.วัดพระธาตุลำปางหลวง อ.เกาะคา จ.ลำปาง 3.วัดป่าแสงอรุณ จ.ขอนแก่น 4.วัดราชประดิษฐาน (วัดพะโคะ) จ.สงขลา และ 5.วัดสาลโคดม จ.สิงห์บุรี
ทั้งนี้ ตั้งแต่วันที่ 17 พ.ค.2569 ประกาศ ณ วันที่ 19 พ.ค.2569 เป็นปีที่ 11 ในรัชกาลปัจจุบัน
สำหรับวัดพระธาตุลำปางหลวง ทรงมีพระราชดำริว่า วัดพระธาตุลำปางหลวง อ.เกาะคา จ.ลำปาง เป็นอารามสำคัญคู่นครลำปางมาแต่โบราณกาล นับอดีตเนื่องด้วยขัตติยตระกูลแห่งเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ เป็นที่ประดิษฐานพระธาตุลำปางหลวง และพระแก้วดอนเต้า เจดียสถานและปูชนียวัตถุสำคัญแห่งราชอาณาจักร พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกเธอฯ ไปถวายน้ำสรงพระบรมธาตุ เมื่อวันที่ 26 ธ.ค.2514 และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานีมหาธีรราชธิดา เสด็จไปทรงนมัสการหลายวาระ ด้วยเป็นพระธาตุประจำปีฉลู พระนักษัตรตามคติล้านนา
มีการจัดวางผังสถาปัตยกรรมตามคติพระพุทธศาสนาเป็นแบบแผน มีศาสนประเพณีประจำท้องถิ่นและการประกอบศาสนกิจเป็นศูนย์รวมจิตใจของมหาชนในพายัพเขต นับเป็นศรีสง่าแห่ง จ.ลำปาง และภูมิภาคภาคเหนือของราชอาณาจักรไทย
จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกวัดพระธาตุลำปางหลวง เป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ ยังความปลาบปลื้มปีติแด่พุทธศานิกชนชาวลำปางเป็นอย่างยิ่ง
ในทางประวัติศาสตร์นครลำปาง วัดพระธาตุลำปางหลวง มีประวัติว่า เมื่อปี พ.ศ.2275 นครลำปางว่างจากผู้ครองนครและเกิดความวุ่นวายขึ้น สมัยนั้นพม่าเรืองอำนาจได้แผ่อิทธิพลปกครองอาณาจักรล้านนาไว้ได้ทั้งหมด พม่าได้ยึดครองนครเชียงใหม่ ลำพูน โดยแต่งตั้งเจ้าผู้ครองนคร อยู่ภายใต้การปกครองของกษัตริย์พม่า
ท้าวมหายศเจ้าผู้ครองนครลำพูนได้ยกกำลังมายึดนครลำปาง โดยได้มาตั้งค่ายอยู่ภายในวัดพระธาตุลำปางหลวง ครั้งนั้นหนานทิพย์ช้าง ชาวบ้านปงยางคก (ปัจจุบันอยู่อำเภอห้างฉัตร) วีรบุรุษของชาวลำปาง ได้รวบรวมพลทำการต่อสู้ทัพเจ้ามหายศ โดยลอบเข้ามาในวัดและใช้ปืนยิงท้าวมหายศตาย แล้วตีทัพลำพูนแตกพ่ายไป ปัจจุบันยังปรากฏรอยลูกปืนอยู่บนรั้วทองเหลืองที่ล้อมองค์พระธาตุเจดีย์
ต่อมาหนานทิพย์ช้างได้รับสถาปนาขึ้นเป็นพระยาสุลวะลือไชยสงคราม เจ้าผู้ครองนครลำปาง และเป็นต้นตระกูล ณ ลำปาง เชื้อเจ็ดตน ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน ณ น่าน
วัดพระธาตุลำปางหลวง ตั้งอยู่เลขที่ 385 หมู่ 11 บ้านจามเทวี ต.ลำปางหลวง อ.เกาะคา อยู่ห่างจากตัวเมืองลำปาง 18 กิโลเมตร โดยมีพระครูพิธานนพกิจ (นิยม ฐานทัตโต) อายุ 64 ปี ดำรงตำแหน่งรองเจ้าคณะอำเภอเกาะคา และเป็นเจ้าอาวาสวัดพระธาตุลำปางหลวง
เป็นวัดคู่บ้านคู่เมืองลำปางมาแต่โบราณ เป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนปีฉลู ด้วยเริ่มสร้างในปีฉลูและเสร็จในปีฉลูเช่นกัน งดงามด้วยสถาปัตยกรรมเก่าแก่มากมาย ได้แก่ ประตูโขง วิหารหลวง องค์พระธาตุเจดีย์ วิหารน้ำแต้ม วิหารพระพุทธ ซุ้มพระบาท กุฏิพระแก้ว วิหารพระเจ้าศิลา
รวมไปถึงพิพิธภัณฑ์รวบรวมศิลปวัตถุจากที่ต่างๆ ที่หาชมได้ยาก เช่นสังเค็ด ธรรมาสน์ คานหาบ ตู้พระไตรปิฎก เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังเป็นที่ประดิษฐาน “พระแก้วดอนเต้า” (พระแก้วมรกต) เป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ ศิลปะล้านนาสลักด้วยหยกสีเขียว ทุกปีจะมีงานนมัสการพระแก้วดอนเต้าในวันเพ็ญเดือน 12 ปัจจุบัน
นักท่องเที่ยวสามารถเข้าชมวัดพระธาตุลำปางหลวง ระหว่างเวลา 07.30-17.00 น.
วินัย บุญมีพิสุทธิ์
