เจ้าแม่กวนอิม หรือพระโพธิสัตว์กวนอิม รูปเคารพเทพเจ้าจีนอีกหนึ่งองค์ ที่มีประดิษฐานทั้งในวัดไทย วัดจีน และศาลเจ้าต่างๆ เช่นเดียวกับพระสังกัจจายน์ เป็นเทพเจ้าแห่งความเมตตา ที่เคารพสักการะยิ่งของสาธุชนทั้งชาวจีน ชาวไทยเชื้อสายจีน รวมทั้งชาวไทยพุทธ
เจ้าแม่กวนอิม ในพระพุทธศาสนาคติมหายาน เป็นองค์เดียวกับพระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ ตามภาษาสันสกฤต ซึ่งมีต้นกำเนิดจากพระสูตรมหายานในอินเดีย เมื่อผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิมของจีนในตำนานพระธิดาเมี่ยวซ่าน จึงก่อเกิดเป็น “เจ้าแม่กวนอิม” ในภาคสตรีขึ้น เพื่อแสดงออกถึงความอ่อนโยนและความเมตตากรุณาได้เด่นชัดยิ่งขึ้น เฉกเช่นความรักของมารดาที่มีต่อบุตร ซึ่งเป็นการผสมผสานกลมกลืนทางความเชื่อที่ปราศจากข้อขัดแย้ง
เนื่องจากสัทธรรมปุณฑรีกสูตร ได้อธิบายว่า พระอวโลกิเตศวรสามารถแบ่งภาคเพื่อโปรดสรรพสัตว์ได้มากมายทั้งปางบุรุษและสตรี และเป็นธรรมดาของพระโพธิสัตว์มหายานที่เมื่อเข้าไปสู่ดินแดนอื่นใด ไม่ว่าจะเป็นทิเบต จีน หรือญี่ปุ่น ย่อมผสมผสานได้กับเทพและความเชื่อท้องถิ่นนั้นๆ
ตำนานพระธิดาเมี่ยวซ่าน มีความว่า “…เดิมทรงเป็นเทพธิดา จุติลงมายังโลกมนุษย์ เพื่อช่วยปลดเปลื้องทุกข์ภัยแก่มวลมนุษย์ โดยถือกำเนิดเป็นราชธิดาองค์สุดท้ายของกษัตริย์เมี่ยวจวงและพระนางเซี่ยวหลิน ทรงพระนามว่า เจ้าหญิงเมี่ยวซ่าน ตั้งแต่เยาว์วัยทรงเป็นพุทธมามกะ รู้แจ้งในหลักธรรมลึกซึ้ง และตั้งพระทัยแน่วแน่จะบำเพ็ญภาวนาเพื่อหลุดพ้นสังสารวัฏ
พระบิดาทรงไม่เห็นด้วยบังคับให้เลือกราชบุตรเขย แต่เจ้าหญิงไม่สนพระทัย และแม้จะถูกดุด่าอย่างไร พระองค์ก็ไม่เคยโกรธเคือง
ต่อมาพระบิดาขับให้ไปทำงานหนักในสวนดอกไม้เพื่อทรมานให้เปลี่ยนความตั้งใจ แต่เหล่ารุกขเทวดาก็มาช่วยทำแทน เมื่อพระบิดาเห็นว่าไม่ได้ผล จึงรับสั่งให้หัวหน้าแม่ชีนำไปอยู่ที่วัดนกยูงขาว และให้ทำงานของแม่ชีทั้งวัดเพียงพระองค์เดียว
เจ้าหญิงก็ทรงมีพระทัยเด็ดเดี่ยว ตั้งพระทัยทำโดยไม่เกี่ยงงานใดๆ แต่แล้วเหล่าเทพารักษ์มาช่วยทำแทนให้อีก พระบิดาทรงเข้าพระทัยว่าเป็นเพราะแม่ชีไม่กล้าเคี่ยวเข็ญ กริ้วและสั่งทหารเผาวัดนกยูงขาวจนวอดไปพร้อมแม่ชีทั้งหมด มีแต่เจ้าหญิงเมี่ยวซ่านที่รอดชีวิตออกมาได้ จึงรับสั่งให้นำตัวพระธิดาไปประหารชีวิต แต่คมดาบก็ไม่อาจระคายพระวรกาย พระองค์ยิ่งกริ้วสั่งให้ประหารนายทหารผู้ลงดาบแทน แล้วรับสั่งให้นำเจ้าหญิงไปแขวนคอ ทว่าผ้าแพรที่แขวนคอก็ขาดสะบั้นลงอีก
ทันใดนั้นปรากฏเสือเทวดาตัวหนึ่งได้นำเจ้าหญิงขึ้นพาดหลังแล้วเผ่นหนีไปที่เขาเซียงซัน ต่อมาเทพไท่ไป๋ ได้แปลงร่างเป็นชายชรามาโปรดเจ้าหญิง ชี้แนะเคล็ดวิธีบำเพ็ญเพียรจนสามารถบรรลุมรรคผลสำเร็จธรรมในวันที่ 19 เดือน 6 ต่อมาไม่นานบาปกรรมที่พระเจ้าเมี่ยวจวง ก่อไว้ส่งผลให้เกิดประชวรด้วยโรคร้ายแรงที่ไม่มียารักษาให้หายได้
เมื่อเจ้าหญิงเมี่ยวซ่านทรงทราบด้วยญาณ ทรงสละดวงพระเนตรและพระกรทั้งสองข้าง เพื่อรักษาพระบิดาจนหายจากโรคร้าย ด้วยความกตัญญูกตเวที
หลังจากสำเร็จอรหันต์ทรงได้ดวงพระเนตรและพระกรคืน และเคยแสดงปาฏิหาริย์เป็นปางกวนอิมพันมือ เจ้าหญิงเมี่ยวซ่าน หรือเจ้าแม่กวนอิม ซึ่งตอนแรกเป็นชาวพุทธ ตอนหลังมีเทพไท่ไป๋มาโปรด จึงเป็นเทพทั้งฝ่ายพุทธและฝ่ายเต๋าในเวลาเดียวกัน…”
รูปเคารพของเจ้าแม่กวนอิม หรือพระอวโลกิเตศวร เริ่มแรกนิยมสร้างเป็นรูปของบุรุษหนุ่ม ทรงเครื่องอลังการแบบเจ้าชายอินเดียโบราณ มีหลายปางด้วยกัน เมื่อพระพุทธศาสนามหายานเผยแผ่จากอินเดียเข้าสู่ประเทศจีนในช่วงแรกสมัยก่อนราชวงศ์ถัง รูปเคารพยังเป็นบุรุษตามแบบพุทธศิลปะอินเดียอยู่
หากในเวลาต่อมาช่างชาวจีนได้คิดรังสรรค์เป็นรูปสตรีขึ้น เพื่อได้แสดงออกถึงความอ่อนโยนและความเมตตากรุณาเด่นชัดยิ่งขึ้น สะท้อนถึงความรู้สึกและความเชื่อของประชาชน จนอาจเรียกได้ว่าเจ้าแม่กวนอิม ในรูปลักษณ์ของสตรี เป็นสัญลักษณ์ที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในจีน และแพร่หลายมากกว่าปางอื่นๆ กระทั่งแผ่ขยายเข้าสู่ประเทศต่างๆ ในแถบเอเชีย
เชื่อกันว่าเจ้าแม่กวนอิมอวตารถึง 84 ภาค รูปเคารพจึงปรากฏในหลากหลายปาง อาทิ ปางพันเนตรพันกร ปางเหยียบมังกร ปางเหยียบปลามังกร ปางประทานพร และปางอุ้มบาตร เป็นต้น ภาพเขียนหรือรูปเคารพเจ้าแม่กวนอิม ที่ปรากฏตามเคหสถาน โดยส่วนใหญ่จะเป็นสตรีที่มีวงพักตร์งดงาม พระวรกายอ่อนช้อย พระหัตถ์ซ้ายทรงถือแจกันน้ำอมฤตที่สามารถปราบมารได้ พระหัตถ์ขวาทรงถือกิ่งหลิวอันศักดิ์สิทธิ์ ไว้สำหรับประพรมน้ำอมฤต และบนพระเศียรจะมีสัญลักษณ์ของพระพุทธเจ้า คือรูปอมิตาภะ
นอกจากนี้ ในพระสูตรยังกล่าวว่า ผู้ที่เลื่อมใสถวายสักการะต่อพระอวโลกิเตศวรเป็นเนืองนิตย์ ตั้งใจสวดสรรเสริญพระนาม ย่อมจะถึงพร้อมในกุศลทั้งปวง สามารถยังวิบากกรรมอันมิมีประมาณให้สิ้นสูญ ครั้นเมื่อวายชนม์จะไปอุบัติ ณ สุขาวดีโลกธาตุ แห่งองค์พระอมิตาภพุทธเจ้า
คาถาเจ้าแม่กวนอิม
นำโมไต๋ชื้อ ไต๋ปุย กิวโค่ว กิวหลั่ง กวงไต๋เล่งก้ำ กวงสี่อิมผู่สัก (กราบ) 3 จบ
นำโมฮุก นำโมหวบ นำโมเจ็ง นำโมกิวโค่ว กิวหลั่ง กวงสี่อิมผู่สัก ทั่งจี้โต โอม เกียล้อฮวดโต เกียล้อฮวดโต เกียออฮวดโต ล้อเกียฮวดโต ล้อเกียฮวดโต ซ่าผ่อออ เทียงหล่อซิ้ง ตี่หล่อซิ้ง นั้งลี่หลั่ง หลั่งลี่ซิง เจ็กเฉียก ใจเอียง ห่วยอุ่ยติ๊ง นำมอม่อ ออป่อเยี้ย ปอหล่อบิ๊ก (กราบ)
