หนึ่งในแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ ศิลปะและวัฒนธรรมในตลาดคลองบางหลวงคือ “วัดกำแพงบางจาก” ซึ่งเป็นวัดขนาดเล็กในฝั่งธนบุรี ตั้งอยู่เลขที่ 299 ในซอยเพชรเกษม 20 แขวงปากคลอง เขตภาษีเจริญ กรุงเทพฯ ริมคลองบางหลวง หรือคลองบางกอกใหญ่ตอนใน ช่วงที่เรียกกันว่า “คลองชักพระ” โดยตั้งอยู่ทางด้านทิศใต้ของฝั่งคลองบางจากบริเวณหัวมุมปากคลอง ซึ่งเป็นคลองแยกจากคลองบางหลวงเข้าไปทางทิศตะวันตก
ประวัติความเป็นมาของวัดไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด สันนิษฐานว่ามีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ตั้งอยู่ริมคลองบางกอกใหญ่ในเขตธนบุรี โดยพื้นที่แถบเดิมเรียกว่าเมืองบางกอก หรือเมืองธนบุรี เป็นวัดขนาดเล็กที่มีการวางผังได้อย่างลงตัว
ตามคำบอกเล่าสืบทอดกันมา วัดแห่งนี้คงได้รับการปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่หลายครั้ง แม้แต่ชื่อวัดก็ไม่ทราบชื่อเดิม ชื่อที่ใช้ในปัจจุบัน เป็นชื่อเรียกกันในหมู่ชาวบ้านและเรียกกันมา แต่หลักฐานที่เหลืออยู่ชัดเจนอย่างหนึ่งคือ เจดีย์บรรจุอัฐิทรงกลมทางทิศใต้ของอุโบสถ ที่ส่วนฐานมีแผ่นศิลาจำหลักข้อความซึ่งสรุปได้ว่า
เจดีย์นี้สร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ระลึกและใช้บรรจุอัฐิของ “พระพิศาลผลพานิช” ภายหลังจากที่ได้จัดการฌาปนกิจที่วัดจักรวรรดิราชาวาส และเมื่อได้ไปค้นคว้าในเอกสารสารบาญชี ส่วนที่ 1 ในสมัยรัชกาลที่ 5 ทำให้ทราบว่า “พระพิศาลผลพานิช” เดิมชื่อ จีนสือ เป็นขุนนางเชื้อสายจีนซึ่งรับราชการตำแหน่งสำคัญในกรมท่าซ้าย และตั้งบ้านเรือนอยู่ริมน้ำเจ้าพระยาฝั่งทิศตะวันตก (ฝั่งธนบุรี) หรือบริเวณศาลเจ้าโรงฟอกหนังปัจจุบัน
จากตำแหน่งที่ตั้งของเจดีย์องค์นี้ พอจะสันนิษฐานได้ว่าพระพิศาลผลพานิชน่าจะมีความสำคัญต่อวัดกำแพงบางจากนี้เป็นอย่างมาก เป็นไปได้ว่าอาจเป็นผู้ออกทุนทรัพย์ในการซ่อมแซมวัด ประกอบกับข้อมูลจากท่านเจ้าอาวาสพบว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เคยเสด็จพระราชดำเนินมาพระราชทานพระกฐินต้นเป็นการส่วนพระองค์ที่วัดนี้ และได้พระราชทานแจกันกังไสไว้ 1 คู่ โดยลงพระปรมาภิไธยกำกับไว้ ซึ่งท่านเจ้าอาวาสได้เคยเก็บรักษาไว้แต่ถูกขโมยไปเมื่อ 10 กว่าปีมาแล้ว
วัดกำแพงบางจาก เป็นวัดขนาดเล็กที่มีการวางแผนผังได้อย่างลงตัว และยังคงรักษาสภาพดั้งเดิมของโบราณสถานไว้ได้เกือบครบถ้วนทั้งสถาปัตยกรรม และจิตรกรรมฝาผนังภายในอุโบสถ ศิลปะ สถาปัตยกรรมที่ปรากฏอยู่ในวัดกำแพงบางจากส่วนใหญ่เป็นผลงานที่สร้างหรือบูรณะขึ้นในช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
เขตพุทธาวาสมีการจัดวางแผนผังได้อย่างงดงาม โดยมีอุโบสถเป็นประธานของวัด
อุโบสถเป็นอาคารก่ออิฐถือปูนรูปทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า ยกฐานสูงเป็นฐานสิงห์ หลังคาทรงจั่วลด 2 ชั้น 3 ตับ มุงกระเบื้องดินเผาเคลือบสีส้ม มีมุขยื่นออกมาด้านหน้า มีประตูทางเข้าออก 2 ด้าน ด้านละ 2 บาน มีหน้าต่างด้านข้างด้านละ 5 บาน
ลักษณะด้านหน้าอุโบสถเป็นแบบหน้าจั่วเปิด ชนิดมีสาหร่ายรวงผึ้ง ซึ่งเป็นงานประดับอันวิจิตรมีที่มาจากแผงกันแดดของอาคาร ซึ่งทำกันมานานในสมัยอยุธยา ตรงบริเวณมุขจะมีเสาหานรับหลังคามุข เป็นเสาสี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองประดับหัวเสาด้วยบัวแวงประดับกระจกสีเป็นศิลปะสมัยอยุธยาตอนปลาย หน้าบันทำด้วยแผงไม้กระดานจำหลักลวดลายพันธุ์พฤกษาและประดับกระจกสี ใต้กระจังประดับด้วยรวงผึ้ง ข้างเสาหานประดับด้วยลายสาหร่ายรวงผึ้งจำหลักลวดลายที่มีปลายเป็นรูปกนกนาค ซุ้มประตูและหน้าต่างภายในอาคาร
ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นกรอบอะลูมิเนียมตกแต่งด้วยลวดลายปูนปั้น เป็นลายพันธุ์พฤกษาที่มีความงดงาม แต่ก็เสียหายไปมากแล้ว จากลักษณะโดยรวม อุโบสถเป็นศิลปะสมัยอยุธยาตอนปลาย แต่วัสดุที่ได้ประดับส่วนต่างๆ เช่น ระเบียง หน้าบัน ลวดลายปูนปั้น ซึ่งได้รับอิทธิพลศิลปะจีนเป็นแนวพระราชนิยมในสมัยรัชกาลที่ 3
นอกจากนี้ มีวิหารน้อย 2 หลัง ขนาบอยู่บริเวณมุมด้านหน้าทางซ้ายและขวาของกำแพงแก้ว มีเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองขนาดกลาง 2 องค์ สร้างคู่ไว้ด้านหน้าอุโบสถ และเจดีย์ทรงปรางค์ 2 องค์ สร้างคร่อมทับมุมกำแพงแก้ว ด้านหลังอุโบสถสุดเขตพุทธาวาส
ภายในอุโบสถมีหลวงพ่อบุษราคัม พระพุทธรูปประธานศักดิ์สิทธิ์ประดิษฐานอยู่ เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย พุทธลักษณะเป็นสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น สืบทอดศิลปะจากสมัยอยุธยาตอนปลาย ฐานชุกชีมีลักษณะใกล้เคียงกับวัดสุวรรณาราม จากข้อสังเกตที่พระพาหาและนิ้วพระหัตถ์ดูใหญ่ผิดส่วนอาจเป็นไปได้ว่าเคยได้รับการบูรณะซ่อมแซมมาแล้ว
อีกทั้งภายในอุโบสถยังมีภาพจิตรกรรมฝาผนังเป็นเรื่องราวชาดกต่างๆ เช่น มหาชนกชาดก สุวรรณสามชาดก จันทกุมารชาดก พระเวสสันดรชาดก จุลปทุมชาดก
โดยเฉพาะจุลปทุมชาดก พบได้ในภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 แต่มีไม่มากนัก เช่น ที่อุโบสถวัดเปาโรหิตย์ เขตบางพลัด อุโบสถวัดบางขุนเทียนใน เขตจอมทอง หรือที่อุโบสถวัดคงคาราม จ.ราชบุรี เป็นต้น
เมื่อเที่ยวชมบริเวณวัดกำแพงบางจากแล้ว ยังสามารถเดินชมริมคลองบางหลวงไปถึงบ้านศิลปิน ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งเรียนรู้ด้านศิลปะและวัฒนธรรมในตลาดคลองบางหลวงได้อีกด้วย
