ปฏิสัมภิทานุสาสน์

คอลัมน์ วิถีแห่งการปฏิบัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต

เสถียร จันทิมาธร

หลายคนยังไม่ลืม สุบินนิมิต อันปรากฏกับ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ระหว่างเที่ยงคืนหนึ่งของพรรษาที่ 3 ประมาณ พ.ศ.2439 ณ วัดเลียบ อุบลราชธานี

เป็นสุบินนิมิตหลังปรารภความเพียรด้วยกระบวนการบริกรรม พุทโธ พุทโธ

เป็นสุบินนิมิตว่าได้เดินออกจากหมู่บ้านบ้านหนึ่ง มีป่า เลยป่าออกไปก็เป็นทุ่งเวิ้งว้าง กว้างขวาง จึงเดินตามทุ่งไป ได้เห็นต้นชาติต้นหนึ่งที่บุคคลตัดให้ล้มลง ปราศจากใบ ตอ สูงประมาณ 1 คืบ ใหญ่ประมาณ 1 อ้อม

เมื่อขึ้นสู่ขอนชาติ พิจารณาดูอยู่รู้ว่าผุพังไปบ้างและจักไม่งอกขึ้นได้อีก

ขณะกำลังพิจารณาอยู่มีม้าตัวหนึ่งไม่ทราบว่ามาจากไหนมาเทียมขอนชาติ จึงขึ้นขี่ม้า ม้าพาวิ่งไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนืออย่างเต็มฝีเท้า

แลเห็นตู้ใบหนึ่งเหมือนตู้พระไตรปิฎกอยู่ข้างหน้า

ตู้นั้นวิจิตรด้วยเงินสีขาวเลื่อมเป็นประกายผ่องใสยิ่งนัก ครั้นถึงตู้ใบนั้นม้าก็หยุดและก็หายไป

ลงจากหลังม้าตรงตู้พระไตรปิฎก แต่มิได้เปิดตู้ดู ไม่ทราบว่ามีอะไรอยู่ในนั้น แลไปข้างหน้า เห็นเป็นป่าชัฏ เต็มไปด้วยขวากหนามต่างๆ จะไปต่อไปก็ไม่ได้

เลยรู้สึกตัวตื่น

ในเบื้องต้นแห่งสุบินนิมิต พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต อาจรู้สึกว่าเป็นบุพพนิมิต บอกความมั่นใจในการทำความเพียร

จึงตั้งหน้าตั้งตาทำความเพียร

เดินจงกรมบ้าง นั่งสมาธิบ้าง ข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ ก็มิได้ทอดทิ้ง ดำเนินตามข้อปฏิบัติอันโบราณบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้า เป็นต้น บำเพ็ญตามทางแห่งอริยมรรค

ประการสำคัญอยู่ที่การหวนกลับไปพิจารณาสุบินนิมิตนั้น จึงได้ความว่า

การที่ออกมาบวชในพระพุทธศาสนาและปฏิบัติตามอริยมรรคนั้นได้ชื่อว่าออกจากบ้าน บ้านนั้นคือความผิดทั้งหลาย ป่านั้นคือกิเลสซึ่งเป็นความผิดเหมือนกัน

การที่บรรลุถึงทุ่งอันเวิ้งว้างคือ ละความผิดทั้งหลายประกอบแต่ความดีความงาม

ขอนชาติได้แก่ชาติ ความเกิด ม้า ได้แก่ตัวปัญญาวิปัสสนา จักมาแก้ความผิด

การขึ้นสู่ม้าแล้วม้าพาวิ่งไปสู่ตู้พระไตรปิฎก คือ เมื่อพิจารณาไปแล้วจักสำเร็จเป็นปฏิสัมภิทานุสาสน์ ฉลาดรู้อะไรๆ ในเทศนาวิธีทรมาน แนะนำ สั่งสอน สานุศิษย์ทั้งหลายให้ได้รับความเย็นใจและเข้าใจในข้อปฏิบัติทางจิต

แต่จะไม่ได้ในจตุสัมภิทาญาณเพราะไม่ได้เปิดดูตู้

ส่วนข้างหน้าอันเต็มไปด้วยขวากหนาม ได้ความว่า เมื่อพิจารณาเกินไปจากมรรคจากสัจจะก็คือความผิดนั่นเอง

พิจารณาได้ความเท่านี้แล้วก็ถอยจิตคืนมาหาตัวพิจารณากายเป็นกายคตาสติภาวนาต่อไป

หยิบหนังสือ พจนานุ กรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ (ชำระ-เพิ่มเติม-ช่วงที่ 1) ของ พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตโต) ก็ได้ประจักษ์

ปฏิสัมภิทา ความแตกฉาน 1 ความรู้แตกฉาน 1 ปัญญาแตกฉาน 1

มี 4 คือ 1 อัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในอรรถ 2 ธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในธรรม 3 นิรุตติปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในทางนิรุกติ คือ ภาษา 4 ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ

รูปธรรมอันได้รับการยืนยันที่สำคัญ 1 จาก พระอริยคุณาธาร (ปุสโส เส็ง) คือ

ย่อมประจักษ์ชัดแก่ศิษย์ทั้งหลายสมจริงอย่างที่ท่านพยากรณ์ไว้ คือ ท่านฉลาดในเทศนาวิธี ท่านเคยเล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า ท่านได้พยายามศึกษาสำเนียงเทศนาอันจะสำเร็จประโยชน์แก่ผู้ฟังได้ความขึ้นว่า เทศนาวิธีต้องประกอบด้วย

1 อุเทศ ทำความสงบใจหน่อยหนึ่ง ธรรมใดอันเหมาะแก่จริตนิสัยของผู้ฟังซึ่งมาคอยฟังในขณะนั้น ธรรมนั้นจะผุดขึ้น ต้องเอาธรรมนั้นมาเป็นอุเทศ ถ้าเป็นภาษาไทยต้องแปลเป็นบาลีก่อน

2 นิเทศ อธิบายความของอุเทศให้กว้างขวางออกไปพอสมควร เมื่อเนื้อความปรากฏขึ้นในขณะนั้นแจ่มแจ้งแก่ใจอย่างไรต้องแสดงอย่างนั้น

3 ปฏินิเทศ ย่อคำให้ผู้ฟังจำได้จะได้นำไปไตร่ตรองในภายหลัง

เป็นการแสดงธรรมด้วยปฏิภาณ จึงถูกกับจริตอัธยาศัยของผู้ฟัง ยังผู้ฟังให้เกิดความสว่างแจ่มใส เบิกบานใจและเกิดฉันทะในอันประพฤติปฏิบัติศีลธรรมยิ่งๆ ขึ้นไป

จากนี้จึงเห็นได้อย่างเป็นรูปธรรมในวัตรปฏิบัติ ปฏิปทา พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต อย่างเด่นชัด

1 คือการศึกษาจากการอ่าน การฟัง จากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จากครูบาอาจารย์ 1 คือ การลงมือปฏิบัติด้วยความเพียรอย่างเต็มกำลัง 1 คือ การนำความรู้และที่ได้จากการปฏิบัติออกเผยแผ่

เป็นการดำเนินการเพื่อสืบทอดธรรมอันได้มาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างแน่วแน่มั่นคง