คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์สถาปัตยกรรมไทย
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
พระโพธิสัตว์ แปลว่าผู้ข้องอยู่ในความรู้ ในความหมายคือ บุคลาธิษฐานในพุทธศาสนา หรือแปลง่ายๆ คือ บุคคลที่ตั้งใจจะศึกษาและปฏิบัติธรรมเพื่อบรรลุเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตทั้งในความเชื่อของฝ่ายมหายานและเถรวาท
ในฝ่ายเถรวาท ความเชื่อในพระโพธิสัตว์ก็เป็นเพียงความเชื่อที่ว่า บุคคลอาจจะอธิษฐานเป็นพระโพธิสัตว์เพื่อบรรลุเป็นพระพุทธเจ้า (คำว่าอธิษฐานแปลว่า ความตั้งใจ ไม่ได้แปลว่าขอ)
แต่ในฝ่ายมหายาน ความหมายของพระโพธิสัตว์มีมากกว่าฝ่ายเถรวาท โดยแบ่งพระโพธิสัตว์เป็น 2 ประเภท
ประเภทที่หนึ่งเรียกว่า มนุษิโพธิสัตว์ ซึ่งจะมีคุณลักษณะเหมือนกับพระโพธิ สัตว์ฝ่ายเถรวาท อีกประเภทหนึ่งเรียกว่า พระธยานิโพธิสัตว์ คือ พระโพธิสัตว์ ผู้ได้บำเพ็ญบารมีพร้อมที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธ เจ้าแล้ว แต่ด้วยเมตตาบารมีที่สูงมากจึงมีเมตตาที่จะช่วยหรือโปรดให้สรรพสัตว์พ้นทุกข์ไปก่อน
อีกแนวทางหนึ่งของพระโพธิสัตว์ในฝ่ายมหายานหรือพระธยานิโพธิสัตว์นั้น เกิดจากอำนาจญาณของพระพุทธเจ้า เป็นภาคบุคลาธิษฐานแสดงพระกรุณาคุณและปัญญาคุณของพระพุทธเจ้า หรือเป็นภาคสำแดงในฝ่ายมหายาน พระธยานิโพธิสัตว์ที่เกิดจากญาณของพระธยานิพุทธเจ้าทั้งห้าพระองค์มีรายชื่อดังต่อไปนี้
พระไวโรจนะพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ประจำ พระองค์คือ พระสมัตตภัทรโพธิสัตว์ และ มัญชุศรีโพธิสัตว์
พระอโมฆะสิทธิพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ประจำพระองค์คือ พระเมตไตรยะโพธิสัตว์ พระวิศวปาณิโพธิสัตว์ และภาคของปัญญา ที่แสดงเป็นอิตถีเพศ คือ ตารา
พระอักโษภยะพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ประจำพระองค์คือ พระวัชรปาณิโพธิสัตว์ และ พระกษิติครรภะโพธิสัตว์
พระรัตนสัมภวะพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ประจำพระองค์คือ พระรัตนปาณิโพธิสัตว์
พระอมิตาภพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ ประจำพระองค์คือ พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ พระมหาสถามปรามต์โพธิสัตว์ พระปัทมปานิโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์ทั้งหมดนี้จะได้บรรยายคติ และสัญลักษณ์ ตอนต่อไป
