คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
พระมัญชุศรีเป็นพระธยานิโพธิสัตว์ของพระไวโรจนะพุทธะ มัญชุศรี แปลว่า แสงอันอ่อนหวานหรืออ่อนโยน เป็นพระโพธิสัตว์ที่นับถือกันมากในฝ่ายมหายานตันตระ โดยเฉพาะในประเทศภูฏานและทิเบต
สัญลักษณ์ของพระมัญชุศรีโพธิสัตว์ ก็คือ เป็นสัญลักษณ์ของปัญญา รูปแบบของพระมัญชุศรีโพธิสัตว์มีประมาณ 18 รูปแบบ ซึ่งขึ้นอยู่กับศิลปินผู้รังสรรค์รูปแบบนั้นประสงค์จะให้พุทธศิลปะนั้นแสดงธรรมว่าด้วยเรื่องใด
ในที่นี้ยกตัวอย่างพุทธศิลป์ของพระมัญชุศรีโพธิสัตว์ในภาพของธรรมจักรมัญชุศรีก็คือ ท่านั่งขัดสมาธิเพชร หัตถ์ซ้ายแสดงท่าธรรมจักร มี ก้านบัวพันขึ้นไหล่ซ้าย ซึ่งหมายถึงหรือเป็นคติของปัญญาที่บริสุทธิ์ดังดอกบัว หัตถ์ขวาทรงดาบหรือพระขรรค์ ซึ่งหมายถึงกระบี่แห่งปัญญา อันคมกริบตัดอวิชชาทั้งปวง
ในความเชื่อของฝ่ายมหายานตันตระ นอกจากภาพของพระมัญชุศรีโพธิสัตว์ ซึ่งแสดงความหมายของการแสวงหาหรือความรู้อันตัดอวิชชาทั้งปวงไปสู่ความบริสุทธิ์แล้ว ภาพของพระมัญชุศรีโพธิสัตว์อีกภาพหนึ่งเรียกว่า ยมานตกะ เป็นภาคของปางดุร้าย
ปางดุมิได้หมายความถึงความดุร้ายทำลายผู้อื่น แต่ปางดุของมหายานตันตระหมายถึง ความดุที่จะสยบมารทั้งหลาย
ยมานตกะ แปลว่า ผู้พิชิต หรือชนะ พระยม ซึ่งเป็นเทพแห่งความตาย
ยมานตกะ จึงหมายความถึงผู้ชนะความตายก็คือ ผู้พ้นไปจากสังสารวัฏ
