คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์สถาปัตยกรรมไทย
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
ภาพของพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ นิ้วพระหัตถ์ไขว้กัน เป็นปริศนาธรรมที่เรียกว่า ทรงแสดงธรรมที่ชื่อ ปฏิจจสมุปบาท
พระพุทธรูปปางนี้มักปรากฏอยู่ในฝ่ายมหายาน บางรูปหรือบางองค์สื่อความหมายถึงพระธรรมที่เรียกว่า ปรัชญาปารมิตะ ของฝ่ายมหายาน
ความสำคัญของปฏิจจสมุปบาท ธรรมก็คือเป็นการค้นพบก่อนตรัสรู้และเป็นเหตุปัจจัยให้ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า
เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้อริยสัจ 4 แล้ว จึงเข้าสู่วิมุติสุข ใน 7 วันแรกของการตรัสรู้ ทรงทบทวนปฏิจจสมุปบาท ตลอดทั้ง 7 วันที่เสวยวิมุติสุขพุทธปิติในสัจธรรมที่ทรงค้นพบมี 3 ประการ คือ
“เพราะมารู้ธรรม พร้อมทั้งเหตุ” อันมีความหมายก็คือ สิ่งทั้งหลายทั้งปวงมีมาแต่เหตุ มาเป็นปัจจัยคือ สัมพันธ์ต่อเนื่องกันไปไม่สิ้นสุด)
“เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย” หมายถึง ได้รู้เหตุ รู้ปัจจัยแล้ว ก็จะรู้ความหมดสิ้นของเหตุ ของปัจจัย
“ย่อมสามารถกำจัดมารและเสนาเสียได้ คือ ย่อมไม่มีการติดพันต่อเนื่องอีกต่อไป”
ในวรรคสุดท้ายคือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว ศิลปินจึงเรียบเรียงเป็นภาพมารผจญในมหานิทานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ 10 พร้อมเขียนว่า ปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมอันลึกซึ้ง ต้องศึกษาไตร่ตรองโดยละเอียด พระอานนท์เมื่อได้ฟังคำอธิบายเริ่มต้นของปฏิจจสมุปบาททรงอุทานว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งสุดประมาณ และปรากฏเป็นของลึก ก็แหละถึงจะเป็นเช่นนั้น ก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์ เหมือนเป็นของตื้นนัก”
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้นอานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้นอานนท์ ปฏิจจ สมุปบาทนี้ลึกซึ้งสุดประมาณและปรากฏเป็นของลึก ดูกรอานนท์ เพราะไม่รู้จริง เพราะไม่แทงตลอด ซึ่งธรรมอันนี้ หมู่สัตว์นี้ จึงเกิดเป็นผู้ยุ่ง ประดุจด้ายของช่างหูก เกิดเป็นปม ประหนึ่งกระจุกด้าย เป็นผู้เกิดมา เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง จึงไม่พ้นอุบาย ทุคติ วินิบาต สงสาร
ดูกร อานนท์
เพราะ อวิชชาเป็นปัจจัยจึงเกิดสังขาร
เพราะ สังขารเป็นปัจจัยจึงเกิดวิญญาณ
เพราะ วิญญาณเป็นปัจจัยจึงเกิดนามรูป
เพราะ นามรูป เป็นปัจจัยจึงเกิดสฬายตนะ
เพราะ สฬายตนะเป็นปัจจัยจึงเกิดผัสสะ
เพราะ ผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา
เพราะ เวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา
เพราะ ตัณหาเป็นปัจจัยจึงเกิดอุปาทาน
เพราะ อุปาทานเป็นปัจจัยจึงเกิดภพ
เพราะ ภพเป็นปัจจัยจึงเกิดชาติ
เพราะ ชาติเป็นปัจจัยจึงเกิดชรามรณะ โสกปริเทวทุกขโทมนัสอุปายาส
ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้”
ดังนั้น สิ่งสำคัญยิ่งในพุทธศาสนาที่มีจุดมุ่งหมายสำคัญก็คือ การพ้นไปจากทุกข์ พุทธศาสนิกชนพึงควรตั้งใจศึกษาเรื่องของปฏิจจสมุปบาทให้มาก ในที่นี้จะไม่อธิบายรายละเอียดของปฏิจจสมุปบาทก็เพราะเป็นเรื่องละเอียดอ่อนมาก ผู้สนใจควรค้นคว้าทำความเข้าใจจากการอ่านการพิจารณาด้วยตนเองจึงจะเป็นประโยชน์
พุทธศาสนิกชนเมื่อเห็นรูปภาพรูปปั้นของพระพุทธเจ้าในท่าทางดังนี้แล้วพึงรู้เถิดว่า ท่านกำลังได้ฟังคำเทศนาเรื่องปฏิจจสมุปบาท ซึ่งท่านต้องศึกษาทบทวนเรื่องปฏิจจสมุปบาทให้มั่นคง เพื่อเกิดปัญญาอันจะทำให้พ้นไปจากสังสารวัฏ
