คอลัมน์ พันธุ์แท้พระเครื่อง
ขอเกริ่นนำถึง “การสร้างพระพุทธรูปองค์แรกของโลก” ที่นับเนื่องจากการเข้ายึดอาณาจักรเปอร์เซียของ พระเจ้า อเล็กซานเดอร์มหาราช กษัตริย์กรีกแห่ง มาซิโดเนีย ก่อนคริสตกาลราว 330 ปี อันทำให้อารยธรรมกรีก-โรมัน มีอิทธิพลในบัคเตรียและคันธารราฐ
ในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช อินเดียเป็นผู้นำทางการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พระองค์ขยายอาณาเขตยึดบัคเตรีย และสถาปนา พุทธศาสนาโดยการส่งมัชฌินติกเถระและ มหารักขิตเถระมายังดินแดนแถบนี้ ทั้งทรงสร้างสัญลักษณ์ทางพุทธศาสนามากมาย อาทิ ธรรมจักรกับกวางหมอบแทนการ ปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน, แท่นดอกบัวแทนการประสูติ, พระสถูปแทนการปรินิพพาน หรือการสร้างรอยพระพุทธบาท หากยังมิได้มีการสร้างพระพุทธรูป
หลังสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ผู้เลื่อม ใสศาสนาพราหมณ์เข้ามามีอำนาจแทน ช่วงนี้เป็นกลียุคของพุทธศาสนาในอินเดีย จนกระทั่งแม่ทัพกรีกชื่อ เมนันเดอร์ หรือที่รู้จักกันในนาม พระเจ้ามิลินท์ ผู้ถกเหตุผลทางพุทธศาสนากับพระนาคเสนใน “มิลินทปัญหา” ได้ยึดครองบัคเตรีย อิทธิพลของการนับถือรูปเคารพเยี่ยงกรีกและโรมันจึงได้แพร่หลายไปตามแถบลุ่มแม่น้ำคาบูลและสินธุ ในแคว้นคันธารราฐ และหลังพุทธศตวรรษที่ 6 พระเจ้า กนิษกะแห่งราชวงศ์กุษาณะได้ยึดครองคันธารราฐ พระองค์ทรงประกาศตัวเป็นองค์อุปถัมภกพระพุทธศาสนาและแก้ไขดัดแปลงศิลปะพระพุทธรูปขึ้น
จึงกล่าวได้ว่า “พระพุทธรูปองค์แรกในโลกอุบัติขึ้นในแคว้นคันธารราฐ” โดยได้รับอิทธิพลของกรีก-โรมัน ทั้งด้านความเชื่อในการสร้างรูปเคารพและศิลปะผสมผสานอยู่ในระดับสูง อันนับเป็นการกำหนดพุทธลักษณะของพระพุทธองค์ในลักษณาการเยี่ยงมนุษย์ครั้งแรกในโลก พระพุทธปฏิมากรรมรุ่นแรกๆ ที่ปรากฏจึงดูคล้ายเทพเจ้า จีวรเป็นริ้วธรรมชาติแบบประติมากรรมโรมัน
จากนั้นมา “พระพุทธรูป” จึงถือเป็นสัญลักษณ์แทนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่พุทธศาสนิกชนทุกชาติทุกภาษากราบไหว้บูชา เพื่อระลึกถึงคำสั่งสอนของพระองค์ แต่ด้วยเหตุที่การสร้าง “พระพุทธรูป” ได้ล่วงเลยเวลาที่พระพุทธองค์ปรินิพพานมานาน ทำให้การสร้างยึดตามแบบคัมภีร์ อันจะน้อมนำไปสู่คำสั่งสอนของพระพุทธองค์มากกว่าที่จะสร้างให้เหมือนจริง ต่อมาจึงมีผู้นิยมสร้างพระพุทธรูปกันอย่างแพร่หลาย
พระพุทธรูป ถือเป็นหนึ่งใน “เจดีย์ (เจติยะ)” ประเภท “อุเทสิกเจดีย์” อันหมายถึง สิ่งที่สร้างเพื่ออุทิศให้พระศาสนา นอกเหนือจาก ธาตุเจดีย์ บริโภคเจดีย์ และธรรมเจดีย์ ดังนั้น เวลาเคารพสักการะจะมิใช่เพียงใช้การกราบไหว้หรือถวายดอกไม้ธูปเทียนเป็นพุทธบูชาเท่านั้น หากแต่จะใช้วิธีการเดินเวียนขวาที่เรียกว่า “ทักษิณาวัฏ 3 รอบ” ทำให้การสร้าง “พระพุทธรูป” ในสมัยโบราณ มัก ประดิษฐานอยู่กลางแจ้ง เพื่อให้สาธุชนได้สักการะโดยเดินเวียนรอบตามลาน ที่เรียกกันว่า ลานประทักษิณ หรือ ฐานประทักษิณ ซึ่งเค้าโครงที่สืบทอดมา จะเห็นได้จากการเดินเวียนเทียนรอบโบสถ์
นอกจากนี้ พระพุทธรูปที่สร้างตามคติโบราณยังอาจพบการทำ “ซุ้มเรือนแก้ว” ครอบองค์พระที่อยู่กลางแจ้งเอาไว้ ซึ่งซุ้มเรือนแก้วนี้ นอกจากจะสื่อความหมายถึง “ฉัพพรรณรังสี” หรือ รังสีที่เปล่งออกจากมหาบุรุษ 6 ประการแล้ว ยังหมายถึง การสร้างปราสาทหรือศาสนสถานครอบองค์พระเอาไว้อีกประการหนึ่งด้วย
สำหรับสยามประเทศ มีหลักฐานการสร้างพระพุทธรูปปางต่างๆ มาตั้งแต่สมัยทวารวดี และหากตรวจดูซากโบราณสถานบริเวณวัดวาอารามเก่าแก่ จะพบว่ามีการสร้าง “พระพุทธรูปกลางแจ้ง” เช่นกัน และยังคงมีปรากฏจนถึงปัจจุบัน ให้สังเกตบริเวณโดยรอบ หากขุดลึกลงไปอาจพบแนวอิฐทำเตี้ยๆ ขึ้นมา ซึ่งก็คือ “ลานสำหรับเดินรอบองค์พระ” นั่นเอง
ต่อข้อถามที่ว่า แล้วไม่กังวลว่าพระพุทธรูปจะตากแดดตากฝนหรือไร ก็สามารถตอบโจทย์ได้ว่า พระพุทธรูปดังกล่าวก็เปรียบเสมือน “ธาตุเจดีย์” ซึ่งไม่มีผู้ใดไปสร้างอาคารครอบเจดีย์เอาไว้ แต่ถ้าหากเป็นพระพุทธรูปขนาดใหญ่มากๆ
เช่น พระอัฏฐารส หรือ พระอัจนะ ของสุโขทัย ก็จะมีการสร้างเป็นมณฑปแคบๆ เปิดช่องประตูเพียงเล็กน้อย เราเรียกว่า “คันธกุฎี” สื่อความหมายว่า เป็นสถานที่อันสงบสำรวมขององค์สมเด็จพระสัมมา สัมพุทธเจ้า มิควรที่ผู้ใดจะเข้าไปรบกวน ซึ่งในความจริงแล้ว เป็นการก่อสร้างโดยคำนึงถึงองค์ประกอบของโครงสร้างทางสถาปัตยกรรม เพื่อให้มีผนังรับน้ำหนักขององค์พระพุทธรูปขนาดใหญ่เอาไว้นั่นเอง
อันเป็นพัฒนาการขั้นต่อมาของ “การสร้างพระพุทธรูปกลางแจ้ง”
