อิทัปปจยตา ปฏิจจสมุปปบาท

คอลัมน์ วิถีแห่งการปฎิบัติ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต

เสถียร จันทิมาธร

ขณะที่จิตของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เข้าถึงเอกัคคตาญาณ กายสงบ จิตสงบ กายเบา จิตเบา กายควรแก่การงาน จิตควรแก่การงาน

สำนวนเขียน พระอาจารย์ทองคำ จารุวัณโณ บอกให้รู้ว่า

“จิตก็ก้าวลงสู่ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน โดยลำดับ พักอยู่ในจตุตถฌานนานพอสมควร จิตก็ถอยออกมาสู่ ตติยฌาน ทุติยฌาน ถึง ปฐมฌาน”

หยุดอยู่แค่นี้

สิ่งที่เรียกว่า ฌาน นั้น คือ การเพ่งอารมณ์จนใจแน่วแน่เป็นอัปปนาสมาธิ 1 ภาวะจิตสงบประณีต 1

ที่น่าสนใจคือรายละเอียดอันเกี่ยวกับ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน

ปฐมฌาน ประกอบด้วยองค์ 5 คือ วิตก ความตรึก วิจาร ตรอง ปีติ ความอิ่มใจ สุข ความสบายใจ เอกัคคตา ความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง

ทุติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 3 คือ ปีติ ความอิ่มใจ สุข ความสบายใจ เอกัคคตา ความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง

ตติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ สุข ความสบายใจ เอกัคคตา ความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง

จตุตถฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ อุเบกขา และ เอกัคคตา

ตรงนี้เองที่ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เล่าผ่าน พระอาจารย์ทองคำ จารุวัณโณ ว่า

เกิดความรู้ชนิดหนึ่งขึ้นมา คือ รู้เห็นชาติ ภพในกาลก่อนที่เรียกว่า ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นตัววิปัสสนาญาณขึ้นมาว่า

ปัจจุบันเราเป็นอย่างนี้ ในอดีตชาติเราเกิดอยู่บ้านเมืองนั้นประเทศนั้น มีอาหารอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น นั่งฟังธรรมของพระพุทธเจ้าเฉพาะพระพักตร์ และได้ตั้งความปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าต่อหน้าพระพักตร์

เป็นเวลาผ่านมาประมาณ 400-500 ชาติ

จึงระลึกได้ว่า การที่เราเวียนว่ายตายเกิดอยู่อย่างนี้ก็เพราะจิตดวงนี้ พอพักจิตได้จิตก็หยุดก้าวลงสู่ทุติยฌาน ตติยฌานและจตุตถฌาน

ปฐมยามผ่านไป พอเข้ายามที่ 2 มัชฌิมยามจิตก็พักเอากำลังต่อ จิตอยู่ในฌานนี้คือการพักเอากำลัง ส่วนปฐมฌานนั้นคือการพิจารณาวิปัสสนาญาณ เปรียบ ด้วยการทำงานแล้วพักผ่อนเอากำลัง

พอจิตพักอยู่ในจตุตถฌานมีกำลังแล้วก็ถอยออกมาโดยลำดับ ทุติยฌานและตติยฌาน คือทางผ่าน

ออกมาถึงปฐมฌานเกิดวิปัสสนาญาณเห็นภพและชาติและธาตุขันธ์ซึ่งเป็นที่อาศัยของสัตว์โลก

เริ่มแต่บิดา มารดา เป็นต้นไป

ว่าคนนั้น ชาตินั้น ได้เกิดเป็นคน เป็นสัตว์ มีอาหาร มีรูปร่าง มีการงาน ทำอย่างนั้นได้สุขได้ทุกข์อย่างนั้น ไม่มีที่สิ้นสุด ไม่มีประมาณ

สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้เวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารก็เพราะอาศัยจิตดวงนี้ จิตก็หยุด ก้าวเข้าสู่ ทุติยฌาน ตติยฌานและจตุตถฌาน ตามลำดับอีก เพื่อพักเอากำลัง

มัชฌิมยามผ่านไป

ในปัจฉิมยาม คือ ยามภายหลังแห่งค่ำคืนวันนั้น พอจิตพักได้กำลังแล้วก็ถอยออกมาสู่ปฐมฌาน อันเป็นบทบาทฐานแห่งวิปัสสนาญาณ จิตก็พิจารณาปัจจยาการ คืออาการของปัจจัย เกิดมีคำใหม่เพิ่มขึ้นอีกว่า

ฐิติภูตัง คือ จิตดวงเดิมของสรรพสัตว์ทั้งมวลที่ยังมิได้อบรมศีล สมาธิ ปัญญา ก่อให้เกิดอวิชชา

อวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร สังขารเป็นปัจจัยให้เกิดวิญญาณ

วิญญาณเป็นปัจจัยให้เกิดนามรูป นามรูปเป็นปัจจัยให้เกิดสฬายตนะ

สฬายตนะเป็นปัจจัยให้เกิดผัสสะ ผัสสะเป็นปัจจัยให้เกิดตัณหา

ตัณหาเป็นปัจจัยให้เกิดอุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยให้เกิดภพ

ภพเป็นปัจจัยให้เกิดชาติ ขณะเดียวกัน ชาติเป็นปัจจัยให้เกิด ชรา พยาธิ มรณะ และโสกปริเทวนา

ทั้งหมดนี้คือ ปฏิจจสมุปบาท ทั้งหมดนี้คือ อิทัปปจยตา อันเป็นเรื่องของ ปัจจยาการ

ทั้งหมดนี้คือ รายละเอียดอัน พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต พบระหว่างปฏิบัติ ปรารภความเพียร ณ ถ้ำสิงโต เขาพระงาม ลพบุรี และเล่าให้ พระอาจารย์ทองคำ จารุวัณโณ ได้รับทราบ

รายละเอียดยังไม่จบสิ้น ยังต้องติดตามและศึกษาต่อไป