ปฏิจจสมุปบาท

คอลัมน์ วิถีแห่งการปฏิบัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต

เสถียร จันทิมาธร

การได้เห็น พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (สิริจันโท จันทร์) กำลังนั่งสมาธิอยู่ ณ ศาลาเหลือง ของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต อาจกล่าวได้ว่า เป็นการเห็นสมาธิภายในสมาธิ

ปรากฏว่าเห็นเป็นการพิจารณาถึง ปฏิจจสมุปบาท

ปฏิจจสมุปบาท อันหนังสือ พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของ พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตโต) อรรถาธิบายว่า

การที่ธรรมทั้งหลายอาศัยกัน เกิดขึ้นพร้อม 1

สภาพอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น 1 การที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกันจึงเกิดมีขึ้น 1 การที่ทุกข์เกิดขึ้น เพราะอาศัยปัจจัยต่อเนื่องกันมา

“ท่านเล่าว่า” อันสำแดงผ่านสำนวนเขียน พระอาจารย์วิริยังค์ ตอนนี้น่าศึกษา

น่าศึกษาเพราะเท่ากับถ่ายทอดความทรงจำรำลึก ความผูกพัน อัน พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต มีต่อ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (สิริจันโท จันทร์) อย่างลึกซึ้ง

ลึกซึ้งอย่างไร โปรดอ่าน

อวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร สังขารเป็นปัจจัยให้เกิดวิญญาณ วิญญาณเป็นปัจจัยให้เกิดนามรูป นามรูปเป็นปัจจัยให้เกิดผัสสะ

ผัสสะเป็นปัจจัยให้เกิดเวทนา เวทนาเป็นปัจจัยให้เกิดตัณหา

ตัณหาเป็นปัจจัยให้เกิดอุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยให้เกิดภพ ภพเป็นปัจจัยให้เกิดชาติ เมื่อเป็นชาติก็ต้องมีชรา มรณะ โสกะปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ อุปายาสะ และการพลัดพรากจากของรักของชอบใจเป็นทุกข์ ความปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์

นี้เหตุมาจากความเกิด แก่ เจ็บ ตาย และเมื่อยังมีอวิชชาอยู่ตราบใดก็จะต้องมีเกิด แก่ เจ็บ ตาย อยู่ตราบนั้น

ท่านก็ได้คำนึงถึงพระพุทธเจ้าที่ทรงพิจารณาถึงปฏิจจสมุปบาทว่า พระองค์ท่านได้ทวนกระแสกลับดูตัวอวิชชา ท่านจึงได้เริ่มทวนกระแสว่า เพราะเหตุใดท่านจึงต้องแก่ ตาย โศกเศร้า เสียใจ ร้องไห้รำพัน คับแค้นแน่นใจ

เพราะความพลัดพรากจากของชอบใจ พลาดหวัง ท่านได้พิจารณาถึงสิ่งเหล่านี้ เพราะได้เกิดมาเป็นอัตภาพแห่งมนุษย์จะต้องประสบความเป็นเช่นนี้ทุกคน

อัตภาพคือความเกิดขึ้นมาจากอะไร ก็มาจากภพ คำว่าภพก็คือสัตว์ทั้งหลายที่พึงอาศัยอยู่ ขณะนี้เรากำลังอาศัยอยู่ในภพซึ่งมันเป็นผลมาจากอะไร ก็เป็นผลมาจากอุปาทานคือความเข้าไปยึดมั่นถือมั่น เพราะจิตเศร้าหมองติดพันอยู่กับสิ่งใดด้วยเหตุแห่งการยึดมั่นจิตก็จะไปก่อกำเนิด ณ ที่นั้น

เช่นบุคคลที่ทำจิตไปในทางญาณ เพ่งอยู่ในความละเอียดคือไม่มีรูป ก็จะไปเกิดในภพเป็นอรูปภพ เพ่งอยู่ในความละเอียดในรูปก็จะไปเกิดในภพคือรูปภพ และถ้าได้ฝึกจิตเป็นธรรมดาก็จะไปเกิดในกามภพ เช่น มนุษย์ สัตว์ดิรัจฉาน เปรต นรก เป็นต้น

สุดแล้วแต่จิตจะไปประหวัดกับอะไร ก็จะไปยึดถือกำเนิดในสิ่งนั้น สุดแล้วแต่กรรมของตนที่จะประหวัดเห็นดีไป

ทˆานก็พิจารณาไปก็ได้ถอยกลับมาจากที่ว่าก่อนอุปาทานนี้มาจากอะไร คือมาจากตัณหา คือความทะเยอทะยาน คือกามตัณหา ทะเยอทะยานในกามคุณ ความใคร่ในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ

ความทะเยอทะยานเหล่านี้ก็มาจากเวทนา คือ ความเสวยทุกข์ เสวยสุข

ทุกข์ที่เกิดเป็นมีขึ้นมาแล้วและได้รับผลอยู่ทุกกาลเวลาแห่งความเกิดขึ้น ได้รับอันเนื่องมาจากความได้ลาภ เสื่อมลาภ ได้ยศ เลื่อมยศ ขณะที่เสวยทุกข์นั้นก็ต้องการแต่ความสุขแต่ผลหาได้แต่ความสุขไม่ต้องมีทุกข์ด้วย ความเสวยสุข เสวยทุกข์นี้เนื่องมาแต่อายตนะ

คือมีตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธัมมารมณ์

หูได้ยินเสียง จมูกได้ดมกลิ่น ลิ้นลิ้มรส กายถูกต้องสัมผัส ใจกระทบอารมณ์ เกิดความสุขทุกข์ ก็นับเนื่องมาจากนามรูป เพราะนามกับรูปที่ก่อกำเนิดขึ้นมาเป็นคน คนเรานี้มีนามกับรูปจึงจะเป็นตัวขึ้นมาได้

ท่านเกิดความสงสัยว่า ถอยจากรูปนามยังมีวิญญาณและสังขาร แล้วจึงขึ้นต้นด้วยอวิชชา และวิญญาณสังขารนี้ก็มีแล้วในนามรูป เหตุไฉนจึงมามีสังขารและวิญญาณโดยเฉพาะของตัวมันอีก

เมื่อท่านสงสัยแล้วก็ได้เลิกพิจารณาในวันนั้น

ทุกอย่างล้วนดำเนินไปในทˆวงทำนอง “ท่านเล่าว่า” เป็น พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เล่า+

ขณะเดียวกัน ก็เป็นความพยายามถ่ายทอด “ท่านเล่าว่า” มาอีกต่อหนึ่ง เป็นความพยายามของ พระอาจารย์วิริยังค์ เป็นการถ่ายทอดอย่างค่อนข้างละเอียด

เรื่องนี้ยังไม่จบ จำเป็นต้องติดตามต่อไป