“จากนี้ไม่มีแล้ว ทูลกระหม่อมแก้วที่เคยเห็น
อุระยะเยือกเย็น อยากให้เป็นแค่ฝันไป
โอ้พระทูลกระหม่อมแก้ว นิราศแล้วสู่สรวงสวรรค์
ชาวไทยโศกจาบัลย์ รักทรงธรรม์สุดหัวใจ”
คอลัมน์ พันธุ์แท้พระเครื่อง
ราม วัชรประดิษฐ์
พระชัย หรือ พระไชย เป็นพระพุทธรูปสำคัญคู่บุญญาธิการแห่งองค์พระมหากษัตริยาธิราชมาแต่อดีตกาล มีปรากฏในพระราชพงศาวดารตั้งแต่สมัย สมเด็จพระนเรศวรมหาราช โดยกล่าวกันว่า ตำนานการสร้างเป็นของ ‘สมเด็จนพรัตน์ วัดป่าแก้ว’
ที่เรียกว่า ‘พระชัย’ เพราะมีความหมายว่า ชัยชนะ อันหมายถึง การมีชัยชนะเหนือข้าศึกศัตรู เนื่องด้วยแต่เดิมมีความมุ่งหมายเพื่ออัญเชิญไปในกองทัพยามออกศึกสงคราม และมักสร้างเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย อันหมายถึง ปราบมารได้ชัยชนะ
นอกจากนี้ จะอัญเชิญเข้าร่วมในมณฑลพิธีสำหรับพระราชพิธีสำคัญๆ อาทิ พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา, พระราชพิธีโสกันต์, พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์, พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา และพระราชพิธีราชาภิเษก เป็นต้น
ในสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระชัยขึ้น เรียกว่า พระชัยหลังช้าง หรือ พระชัยเล็ก หลังจากนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระชัยอีกองค์หนึ่งคู่กับ พระชัยหลังช้าง เรียกว่า พระชัยประจำรัชกาล หรือ พระชัยใหญ่ และกลายเป็นโบราณราชประเพณีสืบมาของพระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ทุกพระองค์ เว้นเพียงในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ซึ่งอาจเป็นด้วยเวลา เมื่อมีงานพระราชพิธีจะใช้พระชัยประจำรัชกาลที่ 5 แทน
ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ออกพระนามเพิ่มจาก พระชัย หรือ พระไชย ว่า “พระไชยวัฒน์” ด้วยคำว่า “วัฒน์” หมายถึง ความยั่งยืนและสืบเนื่องไม่หยุดยั้ง ต่อมาได้เปลี่ยนพระนามมาเป็น “พระชัยวัฒน์” ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระชัยวัฒน์ประจำรัชกาล พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้าง ขึ้นในปี พ.ศ.2506 โอกาสทรงเจริญพระชนมพรรษาครบ 3 รอบ มี นายพิมาน มูลประมุข เป็นประติมากรปั้นหุ่น โดยทรงบรรจุดวงพระชะตาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในองค์พระชัย และทรงประกอบพิธีสมโภชในวันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ.2506 ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม นับเป็นการจัดสร้างพระชัยประจำรัชกาลตรงตามตำรับและพิธีที่มีมาแต่โบราณทุกประการ
พระชัยวัฒน์ประจำรัชกาลที่ 9 เป็นพระพุทธรูปศิลปะสมัยรัตนโกสินทร์ ประทับนั่ง ภายใต้ฉัตร 5 ชั้น ขนาดหน้าตักกว้าง 17.50 ซ.ม. สูงเฉพาะองค์พระ 22.50 ซ.ม. สูงจากฐานถึงยอดฉัตร 58.10 ซ.ม. พุทธลักษณะ เป็นพระพุทธรูปประทับนั่งแบบวัชราสนะ คือ ประทับนั่งขัดสมาธิเพชร พระหัตถ์ซ้ายวางเหนือพระเพลา ทรงตาลปัตร และพระหัตถ์ขวาชี้ลงพระธรณีในลักษณาการมารวิชัย นิ้วพระหัตถ์ทั้ง 4 ยาวเสมอกัน ตรงตามคัมภีร์มหาปุริษลักขณะ พระพักตร์เป็นรูปไข่ผ่าซีกละม้ายศิลปะสุโขทัยที่เรียกว่า “หน้านาง” พระนลาฏกว้าง พระขนงโก่ง พระเนตรมองลงยังเบื้องล่าง พระนาสิกโด่ง พระโอษฐ์เรียว และพระกรรณยาวเกือบจรดพระอังสะ
พระเศียรประกอบด้วยเม็ดพระศกเป็นตุ่มขนาดเล็ก พระเกตุมาลาและรัศมีรูปเปลวเพลิง องค์พระพุทธรูปครองอุตราสงค์เรียบ ห่มเฉียง มีชายอุตราสงค์พาดบนพระอังสะซ้าย ห้อยยาวลงมาจรดพระนาภี ปลายเป็นลายเขี้ยวตะขาบ อันเป็นพุทธเอกลักษณ์ของศิลปะสุโขทัย ที่สื่อถึงความสุขความเจริญ อันตรวาสกที่ทรงเรียบไม่มีริ้ว โดยปรากฏขอบที่ข้อพระบาททั้งสองข้าง ตาลปัตรที่ทรงถือมีลักษณะเรียวแหลมคล้ายรูปใบโพธิ์หล่อด้วยเงินจำหลักลาย พระพุทธรูปประทับนั่งเหนือฐานปัทม์ ประกอบด้วยกลีบบัวหงายซ้อนกันสามชั้น ชั้นล่างเป็นฐานขาสิงห์อันสื่อถึงฐานของเขาพระสุเมรุ ตามคติความเชื่อแบบไตรภูมิ และฐานเขียงจำหลักคำจารึกภาษาบาลี เบื้องหน้าฐานมีผ้าทิพย์ขนาดใหญ่จำหลักลายลงยาสี ห้อยปกคลุมฐานปัทม์และฐานขาสิงห์ เหนือองค์พระพุทธรูปกางกั้นด้วยฉัตรทองคำฉลุลาย 5 ชั้น อันนับเป็นพุทธลักษณะที่งดงามเป็นที่ยิ่ง
พระชัยวัฒน์ประจำรัชกาลที่ 9 จะนำออกประดิษฐานในงานพระราชพิธีฉัตรมงคลและวันเฉลิมพระชนมพรรษา นับเป็นพระพุทธรูปองค์สำคัญในรัชกาลปัจจุบัน ที่ช่วยอภิบาลพิทักษ์รักษา ตลอดจนประสิทธิประสาทพรให้กับองค์พระมหากษัตริย์และพสกนิกรของพระองค์ตลอดมา
พระชัยวัฒน์ประจำรัชกาลทุกพระองค์ ประดิษฐานอยู่ ณ หอพระสุราลัยพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง
