คติ-สัญญลักษณ์ สถาปัตยกรรมไทย
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
สัญลักษณ์และคติที่อยู่ในเสา พระอุโบสถ หรือ พระวิหาร อย่างหนึ่งก็คือ บัว
ดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ ดอกบัวเกิดในโคลนตม แต่เมื่อเบ่งบาน ก็อยู่เหนือน้ำ ไม่มีโคลนตมใดๆ ติด ดอกใบอันงดงามเปรียบเสมือนการอยู่ในโลกที่เต็มไปด้วยกิเลสตัณหา แต่หาได้ติดข้องอยู่ในกิเลสตัณหา
ในการสร้างโบสถ์ สร้างวิหาร เพื่อการบูชาพระพุทธเจ้า สถาปนิกผู้ออกแบบโบสถ์ สร้างวิหาร จึงออกแบบเสาโบสถ์ เสาวิหาร โดยออกแบบตกแต่งหัวเสา เป็นสัญลักษณ์ของดอกบัว ซึ่งเรียกกันหลากหลาย เช่น บัวหัวเสาหรือบัวกลุ่ม หรือบัวแลง
นอกจากนี้ยังมีสัญลักษณ์ของบัวต่างๆ จากหนังสือพจนานุกรมสถาปัตยกรรมและศิลปเกี่ยวเนื่องของผู้ช่วยศาสตราจารย์โชติ กัลยาณมิตร อธิบายเรื่องของบัว หรือชนิดของบัวที่ใช้ตกแต่งงานทางสถาปัตยกรรมตามประเภทของงานอีกตามชื่อของบัวชนิดต่างๆ ดังนี้
บัวกระจับ บัวกลีบขนุน บัวเกสร บัวคลุมเถา บัวเชิง บัวคอเสื้อ บัวถลา บัวปากฐาน บัวปากปลิง บัวฝาละมี บัวพันยักษ์ บัวแวง บัวหลังเจียด บัวพลังเบี้ย บัวหลังสิงห์ บัวหัวเสา เป็นต้น
การวาด การปั้น การแกะ พระพุทธรูป ที่หมายถึงพระพุทธเจ้า จะมีดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ของการหลุดพ้น
การประทับยืนหรือนั่ง หรือนอน ก็จะมีสัญลักษณ์เป็นดอกบัวรองรับ
ดอกบัวจึงเป็นสัญลักษณ์ของการบูชาพระพุทธเจ้า
