พุทธศิลป์ในความหมายแห่งธรรม

คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์

ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์

หลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้ว คำสอนทางพุทธศาสนาก็ขยายตัวออกไปทั่วทั้งภูมิภาคเอเชียกลางอันได้แก่ ดินแดนที่เป็นประเทศอินเดีย ปากีสถาน อัฟกานิสถาน และบางพื้นที่ในสหภาพโซเวียตเดิม

ในช่วงราวปีพ.ศ.500-550 ภายหลังจากการขยายตัวของอาณาจักรกรีกโบราณ ชาวกรีกได้มาตั้งถิ่นฐานอยู่ในเอเชียกลาง ได้รับอิทธิพลทางพุทธศาสนาและความเชื่อในเทพเจ้าของกรีก การสร้างพระพุทธรูปแบบแรกจึงเกิดขึ้น

เรียกว่าพระพุทธรูปสมัยคันธาระ

ในสมัยนี้มีพระพุทธรูปปางต่างๆ อยู่ 9 ปาง ได้แก่ ปางมารวิชัย ปางปฐมเทศนา ปางอุ้มบาตร ปางประทานพร ปางประทานอภัย ปางลีลา ปางมหาปาฏิหาริย์ และปางปรินิพพาน

ที่นิยมกันก็คือ ปางปฐมเทศนา ซึ่งจัดเป็นพระพุทธรูปปางปฐมเทศนา สมัยคุปตะ แบบคันธาราฐที่สวยงามมาก ในความหมายแห่งธรรมของปางปฐมเทศนา

ตามรูป เป็นพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์เบื้องขวาตั้ง พระหัตถ์เป็นวงกลม เป็นเครื่องหมายแห่งธรรมจักร พระหัตถ์ซ้ายซ้อนพระหัตถ์ขวาเป็นวงกลมซ้อนกัน อันหมายถึงธรรมจักร หรือธัมมจักกัปปวัตนสูตร อันเป็นพระธรรมคำสอนครั้งแรกที่เทศนาต่อปัญจวัคคีย์ ถึงวิถีทางแห่งการพ้นทุกข์ ก็คือการที่จะไม่ประพฤติปฏิบัติตนดังนี้

1.การแสวงหาความสุขทางกามคุณ ได้แก่ ความกำหนัด รักใคร่ ยินดี ในรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส และอารมณ์ที่พึงพอใจ

2.การไม่ปฏิบัติตนให้ได้รับความทุกข์ยากลำบาก ที่ทำให้เกิดทุกข์ ทรมานแก่ตน

ส่วนแนวทางการประพฤติปฏิบัติให้ถึงการพ้นทุกข์ก็คือ ความรู้ความเข้าใจอย่างแท้จริงและการปฏิบัติตามแนวทางในเรื่องของอริยสัจ 4 ได้แก่

ทุกข์ ความจริงของความทุกข์

สมุทัย เหตุเกิดของทุกข์

นิโรธ ทางแห่งการดับทุกข์

มรรค วิถีทางแห่งการปฏิบัติให้พ้นทุกข์

หนทางแห่งการพ้นทุกข์ก็คือ การปฏิบัติตนในวิถีทางของอริยมรรค อันมีองค์ 8 คือ 1.ความเห็นชอบ 2.ดำริชอบ 3.วาจาชอบ 4.การงานชอบ 5.เลี้ยงชีพชอบ 6.เพียรชอบ 7.ระลึกชอบ 8.ตั้งจิตชอบ