คอลัมน์ วิถีแห่งการปฎิบัติ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต
เสถียร จันทิมาธร
การเดินทางไปยังวัดเจดีย์หลวง จังหวัดเชียงใหม่ ของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เป็นไปตามเทียบเชิญจาก พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (สิริจันโท จันทร์) อย่างแน่นอน
น่าสนใจก็ตรงที่คำกล่าวของ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ อันสำแดงผ่านสำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน
น่าสนใจเพราะเป็นคำกล่าวอันน่าจะเป็นกระบวนการ ‘ท่านเล่าว่า’ เหมือนบ่งบอกความนัย
‘อาตมาแม้จะเป็นผู้ใหญ่กว่าท่านแต่ก็เคารพเลื่อมใสธรรมของท่านอยู่ภายใน ท่านเองก็ยิ่งมีความอ่อนน้อมถ่อมตนต่ออาตมามากจนละอายท่านในบางคราว ท่านพักอยู่ที่นี่พอสมควรก็ออกแสวงหาวิเวกต่อไป อาตมาก็จำต้องปล่อยตามอัธยาศัยท่าน ไม่กล้าขัดใจ’
เป็นการกล่าวในปีพ.ศ.2472
เช่นนั้นเอง ในการเขียนของ พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ลำดับต่อไปจึงว่า ท่านพักอยู่วัดเจดีย์หลวง จังหวัดเชียงใหม่ พอสมควรแล้ว ก็กราบลาท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ เพื่อไปเที่ยวแสวงหาวิเวกตามอำเภอต่างๆ ที่มีป่าเขามาก ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ก็อนุญาตตามอัธยาศัย
แม้ว่า การพา พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ไปยังวัดเจดีย์หลวง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นการไปในฐานะ พระครูวินัยธร ฐานานุกรมใน พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (สิริจันโท จันทร์) และต่อมาในปีพ.ศ.2475 ก็ได้รับมอบหมายให้เป็นเจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวงก็ตาม
ปีพ.ศ.2475 นี้เองที่มีความสำคัญเป็นอย่างมาก
หากศึกษาจากหนังสือ บูรพาจารย์ ซึ่งจัดทำโดย มูลนิธิพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ก็จะทราบได้ว่า
วันที่ 19 กรกฎาคม 2475 เวลา 11.40 น. พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (หลวงปู่มหาจันทร์ สิริจันโท) ถึงแก่มรณภาพด้วยอิริยาบถนั่งด้วยอาการสงบปราศจากความกระวนกระวาย ณ ห้องกลาง กุฏิเขียว วัดบรมนิวาสวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
สิริอายุได้ 77 ปี พรรษา 55
พระราชนิโรธรังสี คัมภีรปัญญาวิศิษฏ์ (เทสก์ เทสรังสี) เขียนเอาไว้ใน อัตตโนประวัติ ของท่านว่า
‘เหตุที่ท่านอาจารย์มั่นจะหนีเข้าป่าเนื่องด้วย เจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมา จารย์ (สิริจันโท จันทร์) นับถือท่านอาจารย์มั่นมาก
เมื่อท่านเห็นว่าจะมีชีวิตอยู่ไม่รอดแล้ว พร้อมทั้งขณะนั้นพระผู้ใหญ่ผู้ซึ่งสมควรจะครองวัดเจดีย์หลวงไม่มีท่านจึงมอบภาระวัดเจดีย์หลวงให้ท่านอาจารย์มั่นต่อไป ท่านอาจารย์มั่นท่านชอบสงบไม่ต้องการความยุ่งท่านได้อยู่จำพรรษาเพื่อสนองเจตนาของเจ้าคุณอุบาลีฯ เพียงพรรษาเดียว ออกพรรษาแล้วก็ลาเข้าป่าหายไป
พอดีกับท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านก็มรณภาพในพรรษานั้น ต่อจากนั้น 2 พรรษาไม่มีใครทราบข่าวคราวว่าท่านไปอยู่ไหน’
ต่อเมื่อปีพ.ศ.2477 พระอาจารย์เทสก์ เทสรังสี จึงพบ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ที่แม่ปั๋ง
รายละเอียดการออกวิเวกอย่างยาวนานจากตัวเมืองเชียงใหม่ไปตามป่าเขาภาคเหนือของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต หากอ่านสำนวนเขียน พระอาจารย์วิริยังค์ จะทราบเหตุผล
ทุกอย่างดำเนินไปในกระบวนการ ‘ท่านเล่าว่า’
วัดเจดีย์หลวงเป็นแหล่งที่มีความสงบพอสมควร ไม่พลุกพล่าน มีที่หลบพอที่จะบำเพ็ญสมณธรรมได้ ขณะที่อยู่นั้นก็ได้แนะนำพระภิกษุสามเณร อุบาสกอุบาสิกาบำเพ็ญกัมมัฏฐาน แม้เราจะพยายามแนะนำเท่าไรก็ไม่เห็นจะเกิดประโยชน์เท่าที่ควร ไม่มีใครเอาจริงเอาจัง
เป็นอย่างไรกันหนอจึงเป็นเช่นนี้ แม้เราจะได้แสดงธรรมและทั้งทำเป็นตัวอย่างก็ไม่เห็นใครคิดว่าจะเป็นเรื่องสำคัญ เราจึงพิจารณาว่าควรไหมที่จะเอาเกลือมาแลกพิมเสน วันและคืนที่ล่วงไปจะเป็นการเสียประโยชน์อย่างยิ่งทั้งตนเองและผู้อื่น
เมื่อคิดถึงท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ที่มีความหวังดีโดยต้องการจะให้วัดเจดีย์หลวงเจริญทั้งด้านปริยัติและปฏิบัติ อันความหวังดีของท่านนั้นก็ดีอยู่ที่ท่านยังไม่รู้ความจริงอีกหลายๆ ประการ
เราเองก็เคารพท่านอยู่ ส่วนการเคารพก็เคารพ ส่วนความจริงก็ต้องมีส่วนหนึ่ง ศาสนาเป็นสิ่งให้คุณประโยชน์แต่ถ้าเราทำไม่ถูกจังหวะกาลเทศะมันอาจทำให้เสียกาลเวลาที่ล่วงไปโดยจะพึงได้ประโยชน์น้อยไป
นี้เป็นเหตุหนึ่งที่ควรจะคำนึงไว้ให้มาก
กระบวนการ ‘ท่านเล่าว่า’ ของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ต่อ พระอาจารย์ วิริยังค์ นับว่าละเอียด
ละเอียดและสอดรับกับ อัตตโนประวัติ ของ พระอาจารย์เทสก์ เทสรังสี ซึ่งอยู่กับ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต อย่างยาวนาน
กระนั้น การอำลาจากวัดเจดีย์หลวงในวินาทีสุดท้ายก็สำคัญ
