คอลัมน์ วิถีแห่งการปกิบัติ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต
เสถียร จันทิมาธร
ในความเชื่อมั่นของ พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ต่อ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต
“จิตท่านทรงอริยธรรมขั้น 3 อย่างเต็มภาคภูมิมาแล้ว แต่ไม่มีเวลาเร่งความเพียรตามใจชอบ เพราะภารกิจเกี่ยวกับหมู่คณะมีมากตลอดมา”
เป็นผลต่อเนื่องจาก วัดเลียบ อุบลราชธานี ถ้ำไผ่ขวาง นครนายก และวัดพระงาม ลพบุรี
“พอได้โอกาสคราวไปพักที่เชียงใหม่จึงได้เร่งความเพียรเต็มเม็ดเต็มหน่วย และก็ได้อย่างใจหมายไปทุกระยะ สถานที่บรรยากาศก็อำนวย พื้นเพของจิตที่เป็นมาดั้งเดิมก็อยู่ในขั้นเตรียมพร้อม สุขภาพทางร่างกายก็สมบูรณ์ ควรแก่ความเพียรทุกอิริยาบถ”
สำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน อุปมาอย่างมั่นใจยิ่ง “ความหวังในธรรมขั้นสุดยอดถ้าเป็นตะวันก็กำลังทอแสงอยู่แล้วทุกขณะจิตว่าแดนพ้นทุกข์กับเราคงเจอกันในไม่ช้านี้”
กระบวน “ท่านเล่าว่า” จึงดำเนินไปในลักษณะแห่ง “ท่านเล่าความเพียรตอนนี้ผู้ฟังทั้งหลายต่างนั่งตัวแข็งเหมือนไม่มีลมหายใจไปตามๆ กันเพราะเกิดความอัศจรรย์ในธรรมท่านอย่างสุดขีดเหมือนท่านเปิดประตูพระนิพพานออกให้ดูทั้งที่ไม่เคยรู้ว่าพระนิพพานเป็นเช่นไรเลย”
เป็นขั้นตอนแห่งการปฏิบัติ ปรารภความเพียร ตามรอยองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
จิตกับธรรมและกิเลสขั้นนี้เหมือนสุนัขไล่เนื้อตัวอ่อนกำลังเต็มที่แล้ว เข้าสู่ที่จนมุมรอคอยแต่วาระสุดท้ายของเนื้อจะตกเข้าสู่ปากและบดเคี้ยวให้แหลกละเอียดเท่านั้น
ไม่มีทางเป็นอย่างอื่น
เพราะเป็นจิตที่สัมปยุตด้วยมหาสติ มหาปัญญา ไม่มีเวลาพลั้งเผลอตัวแม้ไม่ตั้งใจระวังรักษา เนื่องจากเป็นสติปัญญาอัตโนมัติหมุนกับเหตุการณ์ต่างๆ ที่เกี่ยวข้องไปโดยลำพังตนเอง เมื่อทราบเหตุผลแล้วปล่อยวางไว้ตามเป็นจริง ไม่ต้องมีการบังคับบัญชาเหมือนขั้นเริ่มแรกปฏิบัติ
ว่าต้องพิจารณาสิ่งนั้น ต้องปฏิบัติต่อสิ่งนี้ อย่าเผลอตัวดังนี้
แต่เป็นสติปัญญาที่มีเหตุมีผลอยู่กับตัวอย่างพร้อมมูลอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องหาเหตุหาผลหรืออุบายต่างๆ มาพร่ำสอนสติปัญญาขั้นนี้ให้ออกทำงาน เพราะในอิริยาบถทั้ง 4 เว้นแต่หลับเท่านั้นเป็นเวลาทำงานของสติปัญญาขั้นนี้ตลอดไป
ไม่ขาดวรรคขาดตอน เหมือนน้ำซับน้ำซึมที่ไหลรินอยู่ตลอดหน้าแล้งหน้าฝน
โดยถือเอาอารมณ์ที่คิดปรุงจากจิตเป็นเป้าหมายแห่งการพิจารณาเพื่อหามูลความจริงจากความคิดปรุงนั้นๆ ขันธ์ 4 คือ นามขันธ์ ได้แก่ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นี่แลคือสนามรบของสติปัญญาขั้นนี้
ส่วนรูปขันธ์เริ่มหมดปัญหามาแต่ปัญญาขั้นกลางที่ทำหน้าที่เพื่ออริยธรรมขั้น 3 คือ อนาคามีธรรมนั้นแล้ว
อริยธรรมขั้น 3 นี้ต้องถือรูปขันธ์เป็นเป้าหมายแห่งการพิจารณาอย่างเต็มที่ และละเอียดถี่ถ้วนจนหมดทางสงสัยแล้วผ่านไปอย่างหายห่วง
เมื่อถึงขั้นสุดท้าย นามขันธ์เป็นธรรมจำเป็นที่ต้องพิจารณาให้รู้แจ้งเห็นจริง
ทั้งที่ปรากฏขึ้น ตั้งอยู่และดับไป โดยมีอนัตตาธรรมเป็นที่รวมลง คือ พิจารณาลงในความว่างเปล่าจากสัตว์ บุคคลหญิง ชาย เรา เขา
ไม่มีคำว่าสัตว์ บุคคล เป็นต้น เข้าไปแทรกสิงอยู่ในนามธรรมเหล่านั้นเลย
การเห็นนามธรรมเหล่านี้ต้องเห็นด้วยปัญญาหยั่งทราบตามหลักความจริง จริงๆ ไม่เพียงเห็นด้วยความคาดหมาย หรือคาดคะเนเดาเอาตามนิสัยของมนุษย์ที่ชอบด้นเดามาประจำสันดาน
ความเห็นตามสัญญากับความเห็นด้วยปัญญาต่างกันอยู่มาก ราวฟ้ากับดิน
ความเห็นด้วยสัญญาพาให้ผู้เห็นมีอารมณ์มาก มักเสกสรรตัวว่ามีความรู้มากทั้งที่กำลังหลงมาก จึงมีทิฐิมานะมากไม่ยอมลงใครง่ายๆ
ความเห็นด้วยปัญญาเป็นความเห็นซึ่งพร้อมที่จะถอดถอนความสำคัญมั่นหมายต่างๆ อันเป็นตัวกิเลสทิฐิมานะน้อยใหญ่ออกไปโดยลำดับที่ปัญญาหยั่งถึง ถ้าปัญญาหยั่งลงโดยทั่วถึงจริงๆ กิเลสทั้งมวลก็พังทลายไปหมด ไม่มีกิเลสชนิดใดจะทนต่อสติปัญญาขั้นยอดเยี่ยมไปได้
ฉะนั้น สติปัญญาจึงเป็นอาวุธขั้นนำของธรรมที่กิเลสทั้งมวลไม่หาญสู้ได้
ธรรมขั้นรู้เห็นด้วยปัญญานี่แลที่พระพุทธเจ้าแสดงแก่กาลามชนว่า ไม่ให้เชื่อแบบเดาสุ่ม แบบคาดคะเน ไม่ให้เชื่อตามๆ กันมา ไม่ให้เชื่อตามครูอาจารย์ที่ควรเชื่อได้ เป็นต้น แต่ให้เชื่อด้วยปัญญาที่หยั่งลงสู่หลักความจริงด้วยตัวเอง
ซึ่งเป็นความรู้ที่แน่ใจอย่างยิ่ง
ประเมินตามความเชื่อมั่น พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ผ่านสำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน
การเดินทางขึ้นภาคเหนือเป็นการเดินทางอย่างมีเป้าหมาย การตัดสินใจออกจากวัดเจดีย์หลวง ไปยังป่าเขาพนมพฤกษ์ก็เป็นการตัดสินใจอย่างมีเป้าหมาย
เป้าหมายทางการปฏิบัติ เป้าหมายทางธรรม
