คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์สถาปัตยกรรมไทย
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
ความเชื่อในพระพุทธเจ้าของฝ่ายมหายานและฝ่ายเถรวาทมีเนื้อหาสรุปย่อๆ ได้ดังนี้
ฝ่ายมหายานเชื่อว่า อาทิพุทธ (ชื่อพระพุทธเจ้า) เป็นพระพุทธเจ้าที่อุบัติขึ้นพร้อมกับโลก หรือเรียกว่า ธรรมกาย (ในภาษาสันสกฤต เรียก พระสมันตร พุทธเจ้า) เป็นต้นกำเนิดแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายทั้งจักรวาลที่เรียกว่า ธยานิพุทธ ซึ่งหมายถึงพระพุทธเจ้า 5 พระองค์ ได้แก่
– พระไวยโรจนะ หรืออีกชื่อหนึ่งคือ มหาสุริยประภา พระปฐมพุทธะ
– พระอักโษภยะพุทธะ
– พระอโมฆะสิทธพุทธะ
– พระรัตนสัมภวะพุทธะ
– พระอมิตาภะพุทธะ
พระไวยโรจนะนั้น ในความหมายก็คือ ธยานิพุทธะ หรือ สัมโภคกาย หรือธรรมกาย ในที่นี้หมายถึง ตัวแทนของความจริงสากล เป็นตัวแทนของอากาศธาตุ (ช่องว่างในจักรวาล ในความหมายที่น่าจะพ้องกับฝ่ายเถรวาทก็คือ การไม่มีตัวตน)
ธรรมกายนั้นมีความหมายอีกประการหนึ่งก็คือ พระพุทธ เจ้านั้นมีกายคือ ธรรมะ คือความจริง
ในฝ่ายมหายานนั้น กำหนดพุทธศิลป์รูปแบบของพระไวยโรจนะในความหมายของความจริงก็คือ ความไม่มีตัวตน มีลักษณะเป็นกายภาพ ที่มีสีขาวเป็นสัญลักษณ์ รัศมีธรรมเป็นสีน้ำเงินอ่อน ประทับอยู่ในท่าธรรมจักรพุทธาที่แสดงโดยนิ้วพระหัตถ์มาวงล้อมกัน อันหมายถึงกงล้อธัมมจักกัปปวัตนสูตรหรือความจริงแท้ คือความไม่มีตัวตน ที่ยังคงหมุนอยู่ตลอดเวลา
ท่านั่งขัดสมาธิทรงเครื่องจักรพรรดิ เป็นสัญ ลักษณ์ของอำนาจและความกล้าหาญ มีความหมายถึงความจริงแท้ ความไม่เป็นตัวตน นั่นเอง (ฝ่ายเถรวาทถอดมาเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องจักร พรรดิ)
เสียงประจำพระองค์คือ โอม เสียงที่หมายถึงความว่าง ซึ่งหมายถึงความไม่มีตัวตน นั่นเอง
