คอลัมน์ วิถีแห่งการปฎิบัติ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต
เสถียร จันทิมาธร
เส้นทางแห่งการปฏิบัติของ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต หลังออกจากวัดเจดีย์หลวง ต้องถือเอารายละเอียดจากสำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน เป็นด้านหลัก
ทุกอย่างดำเนินไปภายในกระสวน ‘ท่านเล่าว่า’
นับแต่ออกจากวัดเจดีย์หลวงไปบำเพ็ญโดยลำพังรูปเดียวด้วยเวลาเป็นของตนทุกๆ ระยะไม่ปล่อยให้วันคืนผ่านไปเปล่า
‘ปฏิบัติมาถึงขั้นนี้มีความเพลิดเพลินจนลืมเวล่ำเวลา ลืมวันลืมคืน ลืมพักผ่อนหลับนอน ลืมความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า จิตตั้งท่าแต่จะสู้กิเลสทุกประเภทด้วยความเพียร เพื่อถอดถอนมันพร้อมทั้งรากโดยไม่มีความสะทกทะท้านหวั่นเกรงอะไรเลย’
ไม่นานนักก็ไปโดยลำพังจนถึงบึงใหญ่ชื่อ ‘หนองอ้อ’ และ ‘อ้อนี่เอง’
สำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ว่า ‘จิตท่านเริ่มแสดงตัวอย่างผาดโผนเหมือนม้าอาชาไนยตัวองอาจ ทั้งจะเหาะเหินเดินฟ้า ทั้งจะดำดินและบินขึ้นบนอากาศ ทั้งจะออกรู้สิ่งต่างๆ ไม่มีประมาณบรรดามีอยู่ในโลกธาตุ ทั้งจะขุดค้นรื้อถอนภายในใจให้หมดสิ้นไปประหนึ่งอึดใจเดียว
‘เพราะความสามารถอาจหาญของสติปัญญาที่ถูกกักขังบังคับไว้ด้วยภาระเกี่ยวกับหมู่คณะเป็นเวลานาน คราวนั้นจึงสบโอกาสวาสนาอำนวย สติปัญญาจึงแผลงฤทธิ์ทะยานออกล่องหนค้นดูไตรโลกธาตุทั้งภายในภายนอก
‘วิ่งออก วิ่งเข้า แหวกว่ายผุดขึ้น ดำลง ทั้งปลด ทั้งปลง ทั้งปล่อย ทั้งวาง ทั้งตัดทั้งฟัน ทั้งขยี้ทำลายสิ่งจอมปลอมทั้งหลายอย่างสุดกำลัง’
อุปมาถึงขั้น ‘เหมือนปลาใหญ่สนุกแหวกว่าย หัวหางกลางตัวในทะเลหลวง’
ลักษณะอันปรากฏผ่านสำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ดำเนินไปในลักษณะอธิบายในแบบพรรณนาโวหารตามขนบแห่งการประพันธ์
ภายใต้กระบวนการ ‘ท่านเล่าว่า’ อย่างแน่นอน
กระนั้น ภายใต้กระบวนการ ‘ท่านเล่าว่า’ นี้ก็มีวาสนาและท่วงทำนองในแบบ พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ซึมซ่านอยู่ครบถ้วน
‘เหมือนปลาใหญ่ สนุกแหวกว่าย หัวหางกลางตัวในทะเลหลวง’
เป็นการอุปมาให้เห็นภาพ พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต เมื่อหลุดพ้นออกจากวัดเจดีย์หลวง หลุดพ้นจากพันธะทางการบริหาร
เป็นการอุปมาวิถีดำเนินทางจิตท่าม กลางการปฏิบัติ ปรารภความเพียร
จิต พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต มองคืนไปข้างหลังอันผ่านมาเห็นแต่ความตีบตัน มืดมิด เต็มไปด้วยภัยนานาชนิดสุดที่จะรั้ง รออยู่ได้ ใจสั่นริกๆ เพื่อหาทางรอดพ้น
มองไปข้างหน้าเห็นมีแต่ความสง่าผ่าเผย เวิ้งว้าง สว่าง ไสว สุดความรู้ ความเห็น ที่จะพรรณนาให้จบสิ้นลงได้
ทั้งหมดนี้ครอบคลุมถึงสภาพของคืนวันหนึ่งเวลาดึกสงัด พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต นั่งสมาธิภาวนาอยู่ชายภูเขาอันมีหินพลาญ กว้างขวางและเตียนโล่ง
อากาศปลอดโปร่ง
‘เรานั่งอยู่ใต้ร่มไม้ซึ่งตั้งอยู่โดดเดี่ยวเพียงต้นเดียว มีใบดกหนาร่มเย็นดี ในตอนกลางวันเราก็เคยนั่งอาศัยภาวนาบ้างในบางวัน’
เป็นคำบอกเล่าจาก พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต
‘นับแต่ตอนเย็นไปตลอดจนถึงยามดึกสงัดของคืนวันนั้นใจมีความสัมผัสรับรู้อยู่กับปัจจยาการ คือ อวิชชาปัจจยา สังขารา เป็นต้น เพียงอย่างเดียว ทั้งเวลาเดินจงกรมตอนหัวค่ำ ทั้งเวลานั่งเข้าที่ภาวนา’
เป็นปัจจยาการอันรับรู้ในนามแห่ง อิทัปปัจจยตา และในนามแห่ง ปฏิจจสมุปบาท
‘ตั้งแต่เริ่มนั่งสมาธิภาวนาโดยอนุโลม ปฏิโลม กลับไปกลับมาอยู่ภายในอันเป็นที่รวมแห่งภพชาติ กิเลสตัณหามีอวิชชาเป็นตัวการ’
นั่นก็คือ เริ่มตั้งแต่ 20.00 น. ที่ออกจากทางจงกรมแล้วเป็นต้นไป
สำนวนเขียน พระมหาบัว ญาณสัมปันโน บอกว่า ‘ตอนนี้เป็นตอนสำคัญมากในการรบของท่านระหว่างมหาสติ มหาปัญญา อันเป็นอาวุธคมกล้าทันสมัยกับอวิชชา’
เป็นการตักตวงความเพียรด้วยมหาสติ มหาปัญญา
น่าเสียดายที่ พระมหาบัว ญาณสัมปันโน มิได้ระบุว่า ‘หนองอ้อ’ อยู่ ณ ที่ใดของเชียงใหม่
‘จำชื่อต้นไม้และที่อยู่ไม่ได้ว่าเป็นตำบล อำเภอและชายเขาอะไร เพราะขณะฟังท่านเล่าก็มีแต่ความเพลิดเพลินในธรรมท่านจนลืมคิดเรื่องอื่นๆ ไปเสียหมด นำธรรมที่ท่านเล่าไปบริกรรมครุ่นคิดแต่ความอัศจรรย์แห่งธรรมนั้นถ่ายเดียว’
จึงลืมไปสิ้น
