“พระธาตุช่อแฮ” เป็นปูชนียสถานศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองของจังหวัดแพร่ ในทุกปีจะมีการจัดงานประเพณีไหว้พระธาตุช่อแฮ เพื่อให้ได้นมัสการองค์พระธาตุช่อแฮ ซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระเกศาธาตุและพระบรมสารีริกธาตุพระศอกซ้ายของพระพุทธเจ้า ขบวนแห่ที่ยิ่งใหญ่ตระการตาประกอบด้วยขบวนตุงหลวง และตุงบริวาร, ขบวนช้าง, ขบวนม้า, ขบวนผ้าแพรคลุมพระธาตุ 12 ราศี, ขบวนเศวตพานพุ่ม, ขบวนเทพีโปรยข้าวตอกดอกไม้, ขบวนผู้อาวุโสแต่งกายด้วยชุดไทยล้านนา ฯลฯ
โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่เกิดปีขาล ควรมานมัสการพระธาตุช่อแฮ ซึ่งเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนที่เกิดปีขาล (ปีเสือ) เพื่อความเป็นสิริมงคล และเสริมบารมี
จากพระราชพงศาวดารว่าด้วยกรุงสุโขทัย หอสมุดแห่งชาติ กล่าวถึงวัดพระธาตุช่อแฮ ว่า สร้างขึ้นระหว่าง พ.ศ.1879-1881 ในสมัยที่พระมหาธรรมราชาธิราช (ลิไท) ได้เสด็จมาสักการะพระธาตุช่อแฮ และบูรณปฏิสังขรณ์ จากนั้นได้จัดงานสักการะ 7 วัน 7 คืน จนกลายมาเป็นประเพณีของชาวแพร่จะต้องจัดงานสักการะองค์พระธาตุช่อแฮตั้งแต่อดีตมีขึ้นระหว่างวันขึ้น 9 ค่ำ ถึง 15 ค่ำ เดือน 4 ใต้ เดือน 6 เหนือ ชื่อว่า งานประเพณีไหว้พระธาตุช่อแฮ เมืองแพร่ แห่ตุงหลวง จนถึงปัจจุบัน
นอกจากนี้ สาธุชนหลายท่านที่เข้ากราบสักการะที่วัดพระธาตุช่อแฮ พระอารามหลวง วัดคู่บ้านคู่เมืองของ จ.แพร่ อาจแปลกใจว่าเหตุใดถึงพบเห็นพระพุทธรูป เจดีย์ ศิลปะพม่าปะปนอยู่กับพระพุทธรูป
ศิลปะเชียงแสนและศิลปะรัตน โกสินทร์ รวมไปถึงเจดีย์ศิลปะล้านนา
สิ่งก่อสร้างศิลปะพม่าอยู่ 6 อย่าง ประกอบด้วย
อย่างที่ 1 พระเจ้านอน ทางบันไดนาคก่อนที่ขึ้นสู่องค์พระธาตุช่อแฮ จะพบศาลาพระเจ้านอน และพระเจ้านอน พระพุทธรูปปางไสยาสน์ปูนปั้น ลงรักปิดทอง ศิลปะพม่า สกุลช่างมัณฑะเลย์ พระวรกายทอดยาวในท่าปางไสยาสน์ ประทับบนแท่นสูง (เตียง) ที่ประดับด้วยไม้ลายฉลุ ลวดลายพันธุ์พฤกษา พระพักตร์กลม พระหัตถ์ขวายกขึ้นรับพระเศียร พระหัตถ์ซ้ายทอดยาวไปตามพระวรกาย ครองจีวรห่มเฉียง เป็นริ้วซ้อนทับกันแบบอย่างพระพุทธรูปศิลปะพม่า สร้างโดยพ่อจองปัน จิต๊ะแค และแม่ออน ปรางสุวรรณ ในปี พ.ศ.2459 ซึ่งในสมัยก่อนผู้ที่ขึ้นสักการะองค์พระธาตุ ต้องเข้าไปกราบพระเจ้านอนก่อน
อย่างที่ 2 พระพุทธรูปพม่า 2 องค์ เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย ศิลปะพม่า ประดิษฐานอยู่ด้านซ้ายหลวงพ่อช่อแฮ พระพุทธรูปประธานในพระอุโบสถ เป็นพระพุทธรูปที่งดงามสะดุดตาอย่างยิ่ง ที่ส่งให้พระประธานในพระอุโบสถโดดเด่นยิ่งขึ้น สันนิษฐานว่าก่อสร้างเมื่อสร้างหลวงพ่อช่อแฮแล้วเสร็จ
อย่างที่ 3 ซุ้มมณฑปพระเจ้าทันใจ เป็นเจดีย์ทรงปราสาทแบบพม่า อยู่ด้านหลังเจดีย์พระธาตุช่อแฮ ในส่วนตอนล่างของเจดีย์ จะเป็นช่องคูหา ทะลุสามด้าน ภายในประดิษฐานพระเจ้าทันใจ ปางสมาธิ เสาซุ้มพระเจดีย์ตกแต่งด้วยปูนปั้นประดับกระจก ส่วนหน้าบันเป็นรูปปูนปั้นปิดทอง ลานพันธุ์พฤกษาแบบพม่า มุมด้านบนมณฑปประดับด้วยดอกไม้บูรณฆฏะ
อย่างที่ 4 พระเจ้าทันใจ หรือหลวงพ่อทันใจ ปางสมาธิ ลงรักปิดทอง ศิลปะเชียงแสน สร้าง พ.ศ.2464 ผู้สร้างส่างคำปัน เป็นชาวไทยใหญ่ (เงี้ยว) แม้จะเป็นศิลปะเชียงแสน แต่ผู้สร้างเป็นชาวพม่า จึงทำให้พระเจ้าทันใจที่วัดแห่งนี้ผสานผสมระหว่างศิลปะพม่ากับสมัยเชียงแสน
อย่างที่ 5 ซุ้มปราสาทประตูทางเข้าพระธาตุทั้ง 4 ทิศ สร้าง พ.ศ.2460 และบูรณะขึ้นใหม่ลงรักปิดทอง
อย่างที่ 6 เจดีย์ “เฮคแมน” บรรจุกระดูกคหบดีค้าไม้ชาวพม่า อยู่ด้านทิศตะวันออกใกล้กับซุ้มมณฑปพระเจ้าทันใจ ลักษณะเจดีย์เป็นรูปทรงกลม ลวดลายศิลปะพม่าอย่างเห็นได้ชัดเจน
ทำไมวัดพระธาตุช่อแฮ วัดคู่บ้านคู่เมือง จ.แพร่ จึงมีศิลปะพม่าปะปนอยู่
พระโกศัยเจติยารักษ์ (วิชาญ กิตติปัญโญ) รองเจ้าคณะจังหวัดแพร่และเจ้าอาวาสวัดพระธาตุช่อแฮพระอารามหลวง กล่าวว่า จากการสันนิษฐานในปี พ.ศ.2426 รัฐบาลสยามอนุญาตให้บริษัทต่างชาติเข้ามาสัมปทานป่าไม้ในเมืองแพร่ ซึ่งมีบริษัท บอมเบย์ เบอร์มา ของอังกฤษ บริษัทดังกล่าวมีความชำนาญในการทำป่าไม้จากพม่า เนื่องจากป่าไม้ยังอุดมสมบูรณ์ และค่าสัมปทานถูกกว่าในพม่า จึงได้นำคนงานชาวเงี้ยวหรือไทยใหญ่ กะเหรี่ยง พม่า เพื่อช่วยทำไม้ และจากคำบอกเล่ากล่าวอีกนัยหนึ่งว่าชาวพม่าที่เข้ามาค้าขายอยู่เมืองแพร่สมัยนั้น ประกอบกับคนประเทศพม่าเป็นคนที่นับถือพระพุทธศาสนาอย่างเหนียวแน่น จะสร้างวัดเพื่อเป็นสถานที่ทำบุญ และอุทิศส่วนกุศลให้กับตนเองในภายภาคหน้าและบรรพบุรุษตามความเชื่อ จะสังเกตเห็นวัดพม่าใน จ.แพร่ มี 3 วัดที่เห็นได้ชัดเจนได้แก่ วัดสระบ่อแก้ว วัดต้นธง และวัดจอมสวรรค์
ส่วนวัดพระธาตุช่อแฮ พระอารามหลวง มีศิลปะพม่าปะปนอยู่เห็นชัดเจนที่สุด 6 อย่าง ตามที่ได้กล่าวไปแล้ว ในขณะที่อาคารบอมเบย์เบอร์มา อาคารแห่งประวัติศาสตร์นี้ สร้างในปี พ.ศ.2432 แต่ถูกรื้อถอนไปแล้ว
แต่ที่วัดพระธาตุช่อแฮ พระอารามหลวง ยังมีศิลปะพม่าให้เข้ามาชื่นชม จึงอาจเป็นสิ่งที่แปลก ด้วยวัดแห่งนี้ไม่ใช่วัดพม่าในประเทศไทย แต่มีสิ่งก่อสร้างศิลปะพม่าปะปนอยู่
สมฤทธิ์ ชัยพลังฤทธิ์
