พระท่ากระดาน 1 ใน 5 พระยอดขุนพลยอดนิยมของประเทศไทย มีการค้นพบที่จังหวัดกาญจนบุรีจากหลายกรุ
ชื่อ “พระท่ากระดาน” ตั้งตามชื่อวัดท่ากระดาน หรือวัดกลาง ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่และสำคัญ 1 ใน 3 วัดของ “เมืองท่ากระดาน” เมืองเก่าแก่เมืองเดียวริมลำน้ำแควใหญ่
มีความสำคัญในสมัยกรุงศรีอยุธยาเคียงคู่กับเมืองกาญจนบุรีเก่าและเมืองไทรโยคคือ เป็นเมืองที่มีเจ้าปกครอง และยังเป็นเมืองหน้าด่านที่ต้องสู้รบกับกองทัพพม่าที่ยกเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์ในสงครามทุกครั้ง
แต่ปัจจุบันลดฐานะเป็นหมู่บ้านและตำบลในเขตการปกครองของ อ.ศรีสวัสดิ์ จ.กาญจนบุรี
มีวัดสำคัญ 3 วัด อันได้แก่ วัดเหนือ (วัดบน) วัดกลาง (วัดท่ากระดาน) และวัดล่าง
ในราวปีพ.ศ.2495 ได้มีการขุดหาโบราณวัตถุครั้งใหญ่ในบริเวณดังกล่าวและได้ค้นพบพระพิมพ์เนื้อชินตะกั่วสนิมแดงที่วัดทั้งสามนี้ โดยเฉพาะที่วัดท่ากระดาน ปรากฏพระที่มีสนิมแดงงามจัดและปิดทองมาแต่ในกรุทุกองค์ กอปรกับวัดนี้อยู่ส่วนกลางของเมืองท่ากระดานเก่าพอดี จึงตกลงเรียกขานพระพิมพ์นี้ว่า “พระท่ากระดาน”
นอกจากนี้ ยังมีการขุดค้นพบตามบริเวณต่างๆ โดยรอบ แต่มีจำนวนไม่มากนัก อาทิ วัดบ้านนาสวน (วัดต้นโพธิ์) วัดร้างใน อ.ศรีสวัสดิ์, วัดศรีอุปลาราม (วัดหนองบัว), วัดท่าเสา อ.เมือง และบริเวณถ้ำในเขต อ.ทองผาภูมิ เป็นต้น
พระท่ากระดานเป็นพระประติมากรรมนูนสูงลึก องค์พระประทับนั่งขัดสมาธิราบ แสดงปางมารวิชัย บนฐานหนาที่เรียกว่า “ฐานสำเภา” อันเป็นเอกลักษณ์ของพระศิลปะอู่ทอง เค้าพระพักตร์เคร่งขรึมน่าเกรงขาม พระหนุแหลมยื่นออกมา พระชงฆ์ (แข้ง) เป็นสัน พระเกศยาว เหมือนพระอู่ทองหน้าแก่ พุทธศิลปะสมัยลพบุรี และด้วยอายุการสร้างที่ยาวนาน พระเกศบางองค์จึงชำรุดหรือคดงอ ทำให้มีหลายลักษณะ อาทิ เกศตรงยาว เรียก “เกศตรง” ส่วนที่บิดงอเรียก “เกศคด” หรือบางองค์หักเหลือสั้นลงก็เรียก “เกศบัวตูม”
สมัยโบราณมักเรียก “พระท่ากระดาน” ว่า “พระเกศคด ตาแดง” จากเอกลักษณ์เฉพาะคือ มีเกศค่อนข้างยาวและคดงอ ส่วน “ตาแดง” นั้นเนื่องจากเป็นพระเนื้อชินตะกั่ว เมื่อผ่านกาลเวลามากว่า 600 ปีเนื้อตะกั่วจะขึ้นสนิมปกคลุมผิวเป็นสีแดง หนา และติดแน่น
เนื่องจากวัดทั้งสามอยู่ในเขตอำเภอศรีสวัสดิ์ นักนิยมสะสมพระเครื่องจึงมักเรียกกันว่า “พระท่ากระดาน กรุศรีสวัสดิ์”
ปรากฏเป็นเลิศทั้งแคล้วคลาดและคงกระพันชาตรี จนมีผู้กล่าวขานยกย่องให้เป็น “ขุนศึกแห่งลุ่มน้ำแม่กลอง” เลยทีเดียว
