“พระศรีวสุนธรา” หรือที่เรียกขานกันในนาม “พระแม่ธรณี” หรือ “พระแม่ธรณีบีบมวยผม” เป็นที่เคารพนับถือว่าเป็นเทพแห่งพื้นแผ่นดิน มีปรากฏในตำนานทั้งศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และพระพุทธศาสนา
โดยเชื่อว่า แผ่นดิน เป็นจุดก่อเกิดสรรพสิ่งทั้งปวงในโลก จึงเปรียบเสมือนมารดาผู้หล่อเลี้ยงโลก และยกย่องเป็นเทพีผู้ค้ำจุนโลก และสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์
จะเห็นได้จากการสร้างรูปเคารพ พระแม่ธรณี ตามสถานที่หรือหน่วยงานต่างๆ มากมาย
ประวัติความเป็นมาของพระแม่ธรณี ไม่ค่อยมีปรากฏดังเช่นเทพองค์อื่น และมักไม่ค่อยเป็นไปในทางเดียวกัน อาจขึ้นกับความเชื่อและศรัทธาของแต่ละนิกายก็เป็นได้ เช่น บางแห่งก็ว่า พระแม่ธรณีมีโอรสกับพระนารายณ์องค์หนึ่ง คือ พระอังคาร
บางแห่งก็ว่าพระแม่ธรณีมีโอรสกับพระศิวะ องค์หนึ่ง คือ พระอังคาร หรือในคติความเชื่อทางศาสนาพราหมณ์ กล่าวว่า พระแม่ธรณีเป็นชายาของพระธุรวะ หรือ ดาวเหนือ เป็นต้น
อย่างไรก็ตาม คติความเชื่อเรื่องการก้มกราบแผ่นดิน หรือการบูชาพระแม่ธรณี มีมานานไม่น้อยกว่า 3,000 ปีมาแล้ว โดยเฉพาะในอินเดีย นับว่ามีมาก่อนพระพุทธศาสนาเสียอีก
พระแม่ธรณียังปรากฏความสำคัญในพุทธประวัติ กล่าวคือในคืนที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ พญามารวัสดีและกองทัพมารเข้ารบกวนโดยอ้างเอาบัลลังก์เป็นของตน พระพุทธองค์ทรงเปล่งวาจาอ้างเอาธรณีเป็นพยาน จากนั้นมีเสียงดังกัมปนาท แผ่นดินสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น พระแม่ธรณีต้องปรากฏกายเป็นพยานเอก แสดงการบิดน้ำจากมวยผมเพื่อแสดงให้เห็นถึงกุศลที่พระพุทธองค์กระทำมาตั้งแต่อดีตชาติ จนน้ำที่กรวดลงบนพื้นแล้วแม่ธรณีรับไว้นั้นมากถึงขั้นเป็นมหาสมุทร พัดเอาเหล่าพญามารกระจัดกระจายหายไป
ต้นเหตุนี้ทำให้เกิดพระพุทธรูปปางมารวิชัยขึ้นในกาลต่อมา
คติความเชื่อเรื่องการบูชาพระแม่ธรณี ได้เผยแพร่จากอินเดียสู่ไทย เนื่องจากอิทธิพลคัมภีร์พระพุทธศาสนาเป็นส่วนใหญ่ อาจกล่าวได้ว่า “ก่อนที่จะทำอะไร ก็ให้บูชาบอกกล่าวต่อพระแม่ธรณีก่อน” เพราะทุกอย่างในโลกล้วนกำเนิดขึ้นบนดินทั้งสิ้น
ไม่ว่าจะเป็นการก่อสร้างอาคารบ้านเรือน ก็ต้องบอกกล่าวขอขมา เพราะจะกระทบกระเทือนพื้นดินตั้งแต่เริ่มตอกเสาเข็มหรือขึ้นเสาเอก ฯลฯ หรือเกษตรกรก่อนจะทำการเพาะปลูก ก็มักจะทำพิธีบอกกล่าวแก่พระแม่ และขอพรให้ประสบความสำเร็จ พืชผลเจริญงอกงาม
นอกจากนี้ ในการทำพิธีทางพราหมณ์ต่างๆ ทั้งการขึ้นศาลเจ้าที่ ศาลพระภูมิ ขึ้นบ้านใหม่ หรือแม้แต่การขึ้นเสาเอกหรือวางศิลาฤกษ์ ก็ต้องทำพิธีบอกกล่าวขออนุญาตจาก พระแม่ธรณี เพื่อให้เปิดทางให้เจ้าที่เจ้าทาง เทพเทวาอารักษ์ทั้งหลายเข้ามาในพิธีได้ ไม่เช่นนั้นพิธีดังกล่าวก็ไม่อาจสำเร็จลุล่วงตามที่ปรารถนา
จะเห็นได้ว่า ก่อนจะถึงเวลามงคลฤกษ์ทุกครั้ง พราหมณ์ผู้ทำพิธีจะจุดธูปแล้วเดินไปที่มุมใดมุมหนึ่ง เพื่อสวดอธิษฐานที่พื้นดินก่อน เป็นต้น
ภาคอีสานยังมีวิชาเฉพาะที่เกี่ยวกับพระแม่ธรณีหลายอย่าง เช่น ตะกรุดหัวใจพสุธา ในสายสมเด็จลุน นครจำปาศักดิ์ หรือพิธีเบิกโขลนออกจับช้าง ก็มีมนต์ที่กล่าวอ้างถึงแม่พระธรณี … “โอมเผนิกเบิกแนกแยกพระกำกวมงวม พระธรณี ทางเส้นนี้ก็เคยล่วงปล่อยทางนี้ เคยเที่ยว โอมสวาหุโนนะโมตัสสะ”
ศาลพระแม่ธรณี ณ ท้องสนามหลวง
ภาคเหนือก็มีพิธีกรรมเกี่ยวกับแม่พระธรณีอยู่มากที่นับถือเป็นประเพณี อาทิ พิธีบนนางธรณี เป็นต้น
พระแม่ธรณียังปรากฏในวรรณคดีไทยหลายเรื่อง อาทิ หนังสือเทศน์มหาชาติปฐมสมโพธิกถา ลิลิตตะเลงพ่าย เป็นต้น โดยมีชื่อเรียกแตกต่างกันไป เช่น นางพระธรณีพระแม่สุนธราพสุธา
รูปลักษณ์ทางจิตรกรรมของแม่พระธรณี จะเป็นเทวดาผู้หญิงที่มีรูปร่างใหญ่ แต่อ่อนช้อยงดงาม พระฉวีสีดำ พระพักตร์รูปไข่ ยิ้มละไมอยู่เสมอ แสดงถึงความมีพระทัยเยือกเย็น มวยพระเกศายาวสลวย สีเขียวชอุ่มเหมือนกลุ่มเมฆ พระเนตรสีเหมือนดอกบัวสาย คือ สีน้ำเงิน พระชงฆ์เรียว พระพาหาดุจงวงไอยรา นิ้วพระหัตถ์เรียวเหมือนลำเทียน
พระแม่ธรณี ภาพจิตรกรรมฝาผนัง อุโบสถวัดชมภูเวก
ภาพเขียนรูปพระแม่ธรณีที่ถือกันว่างดงามที่สุดในประเทศคือ ภาพที่ฝาผนังด้านหน้าพระประธานในอุโบสถวัดชมภูเวก อ.เมือง จ.นนทบุรี
รูปลักษณ์ทางประติมากรรมของแม่พระธรณีตามศิลปะไทย จะทำเป็นรูปหญิงสาว รูปร่างอวบใหญ่ล่ำสันอย่างได้สัดส่วน มีความงามประดุจเทพธิดา นั่งในท่าคุกเข่า แต่ยกเข่าขวาขึ้นสูงกว่าเข่าซ้าย หรือบางแห่งสร้างให้อยู่ในท่ายืน แต่ที่เหมือนกันคือ มวยผมปล่อยยาว มือขวายกข้ามศีรษะไปจับไว้ที่โคนมวยผม
ส่วนมือซ้ายจับมวยผม แสดงท่ากำลังบิดให้สายน้ำไหลออกมาจากมวยผม ส่วนเครื่องทรงไม่มีแบบแผนแน่นอน เป็นไปตามแต่จินตนาการของผู้สร้าง บางแห่งสวมพัสตราภรณ์เฉพาะช่วงล่าง แต่บางแห่งทั้งนุ่งผ้าจีบและห่มสไบอย่างสวยงาม ประดับเครื่องถนิมพิมพาภรณ์ มีกรอบหน้าและ จอนหู เป็นต้น
กาลเวลาผ่านมาจนถึงปัจจุบัน พระแม่ธรณี หรือพระแม่ ธรณีบีบมวยผม ยังคงได้รับการเคารพศรัทธาและกราบไหว้บูชากันอยู่ไม่เสื่อมคลาย ด้วยเราต้องอาศัยพื้นแผ่นดินอยู่ทั้งชีวิต เพื่อให้มีที่ทำกิน ที่อยู่อาศัย
โดยเฉพาะกลุ่มผู้ค้าที่ดิน ยิ่งต้องบูชาพระแม่ธรณี แล้วจะสำเร็จสมประสงค์ ตามความเชื่อโบราณที่ว่า “อยากเป็นเศรษฐีที่นา เป็นราชาที่ดิน ต้องบูชาพระแม่ธรณี”
