วัดญาณสังวรารามวรมหาวิหาร ในพระบรมราชูปถัมภ์ พระอารามหลวงชั้นเอก สังกัดธรรมยุติกนิกาย ตั้งอยู่ ต.ห้วยใหญ่ อ.บางละมุง จ.ชลบุรี เป็นวัดที่คณะผู้สร้าง ที่มีสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวัฑฒโน) เป็นองค์ประธาน พร้อมใจกันสร้างขึ้นเพื่อน้อมเกล้าฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เนื่องในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 5 รอบ
เพื่อเป็นศูนย์ศึกษาและปฏิบัติธรรมของพระภิกษุ-สามเณร และอุบาสกอุบาสิกาทั่วไป
ต่อมาได้รับพระมหากรุณาธิคุณพระกรุณานานัปการจากพระองค์ พร้อมพระบรมวงศานุวงศ์ : สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทุกพระองค์ และสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ได้ทรงอุปถัมภ์ในการก่อสร้างตลอดมา จึงนับว่าเป็น “พระอารามแห่ง 2 พระประมุข” คือ พระประมุขของชาติและพระประมุขของศาสนา อย่างแท้จริง
ภายในอาณาบริเวณวัด ที่มีสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติอันร่มรื่นงดงามและเงียบสงบนั้น ประกอบด้วย ปูชนียสถานและสิ่งก่อสร้างสำคัญต่างๆ มากมาย อาทิ
พระอุโบสถ สร้างขึ้นเพื่อน้อมเกล้าฯ ถวายสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระพุทธปฏิมาประธานในพระอุโบสถ สร้างน้อมเกล้าฯ ถวายสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ได้รับการถวายพระนามว่า “สมเด็จพระพุทธญาณนเรศวร์” สองพระมหากษัตริย์ผู้ทรงกอบกู้เอกราชสู่สยามประเทศ
พระบรมธาตุเจดีย์มหาจักรีพิพัฒน์ สร้างน้อมเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชและพระบรมราชจักรีวงศ์ เป็นเจดีย์ใหญ่สีขาว ชั้นล่างเป็นห้องโถงใหญ่ เพื่อการบำเพ็ญกุศลต่างๆ ชั้นบนประดิษฐานพระเจดีย์ทองบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ส่วนด้านนอกชั้นที่ 3 เป็นซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญ 3 องค์ คือ พระพุทธรูป ภปร. พระไพรีพินาศ และพระชินราชสีหศาสดา ชั้นที่ 2 เป็นซุ้มตราพระมหาจักรี
พระมหามณฑปพุทธบาท ภปร. สก. เพื่อน้อมระลึกในพระมหากรุณาธิคุณแห่งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมีพระมหากรุณาพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้อัญเชิญพระปรมาภิไธยย่อ ภปร. และพระนามาภิไธยย่อ สก. ประดิษฐาน ลักษณะเป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก 2 ชั้น ทรงมณฑป สร้างบนพื้นที่ยอดเขา ชั้นบนของอาคารประดิษฐานรอยพระพุทธบาทคู่ พระมณฑปประดับด้วยโมเสกสีทองจรดยอด ประกอบด้วยกำแพงแก้วและราวบันไดพญานาค ด้านล่างเป็นศาลาทรงไทย 2 หลัง ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญ 2 องค์ บริเวณโดยรอบทรงโปรดเกล้าฯ ให้อนุรักษ์ธรรมชาติเดิมไว้ และปลูกต้นไม้สำคัญทางพุทธศาสนาเพิ่มเติม
เจดีย์พุทธคยาจำลอง สร้างจำลองสถานที่ตรัสรู้ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
ศาลาอเนกกุศล สว.กว. สร้างเพื่อน้อมเกล้าฯ ถวาย สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีและสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา สำหรับเป็นศาลาฉัน
ส่วนพระพุทธปฏิมา อปร.มอ. ประจำศาลา สร้างน้อมเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดลและสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้อัญเชิญพระปรมาภิไธยย่อ “อปร.” และ “มอ.” ประดิษฐานบนผ้าทิพย์
ศาลาอเนกกุศล มวก.สธ. สร้างเพื่อน้อมเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรม โอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นอาคารคอนกรีต เสริมเหล็ก 2 ชั้น ชั้นบนประดิษฐานพระพุทธไพรีพินาศ ใช้เป็นที่สวดมนต์ทำวัตรค่ำและอบรมกัมมัฏฐาน เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังมีพระปกเกล้าอริยเขต, ลานพระบรมรูปของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว, อริยอาคาร (อาคารจัดแสดงหุ่นขี้ผึ้งรูปเหมือนของพระเกจิชื่อดังที่เป็นที่เคารพศรัทธาตั้งแต่อดีต), วิหารพระศรีอริยเมตไตรย ฯลฯ ซึ่งจะเห็นได้ว่า ทุกสิ่งที่สร้างสรรค์ล้วนมีความหมายและทรงคุณค่าต่อพระบวรพุทธศาสนาและพระบรมราชจักรีวงศ์ทั้งสิ้น นอกจากนี้ ยังมีเนื้อที่ในเขตโครงการพระราชดำริอีกประมาณ 2,500 ไร่เศษที่ติดต่อกับอาณาเขตวัดด้วย
วัดญาณสังวราราม วรมหาวิหาร จึงนับเป็นพระอารามแห่งการน้อมรำลึกถึง 2 พระประมุขผู้ยิ่งใหญ่ของประเทศชาติและศาสนา ที่มุ่งจรรโลงประเทศชาติ ประชาชนและพระบวรพุทธศาสนาให้คงอยู่สืบไป
