“หลวงปู่เทสก์ เทสรังสี” หรือ “พระราชนิโรธรังสีคัมภีรปัญญาวิศิษฎ์” วัดหินหมากเป้ง จ.หนองคาย พระเถระที่มุ่งเน้นหลักธรรมและวัตรปฏิบัติจากครูบาอาจารย์คือ หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต บูรพาจารย์สายพระป่า
เป็นที่ยอมรับในหมู่พระเถระชั้นผู้ใหญ่สายพระป่า สายธรรมยุติกนิกาย ฝ่ายวิปัสสนากัมมัฏฐาน จาริกและอบรมสั่งสอนศิษยานุศิษย์ ตลอดจนประชาชนทั่วไปด้วยหลักธรรม
ยึดหลักคำสอนของพุทธองค์และการปฏิบัติเป็นแนวทางเป็นด้านหลัก
เกิดในสกุล เรี่ยวแรง เมื่อวันที่ 26 เม.ย.2445 ที่บ้านนาสีดา ต.กลางใหญ่ อ.บ้านผือ จ.อุดรธานี มีพี่น้อง 10 คน เป็นบุตรลำดับที่ 9 ครอบครัวประกอบอาชีพทำนา
เข้าพิธีบรรพชาเมื่อปี พ.ศ.2461 มีโอกาสติดตามพระอาจารย์สิงห์ ขันตยาคโม ไป จ.อุดรธานี
ครั้นเมื่ออายุครบ 22 ปี อุปสมบทที่พัทธสีมาวัดสุทัศน์ จ.อุบลราชธานี เมื่อวันที่ 16 พ.ค.2466 มีพระมหารัฐ เป็นพระอุปัชฌาย์ และพระมหาปิ่น ปัญญาพโล เป็นพระกรรมวาจาจารย์
ออกธุดงค์กับพระอาจารย์สิงห์ และพระมหาปิ่น ซึ่งเป็นน้องชายออกจาก จ.อุบลราชธานี ร้อยเอ็ด กาฬสินธุ์ อุดรธานี และพบกับหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต และพระอาจารย์เสาร์ กันตสีโล ที่บ้านค้อ อ.บ้านผือ
เป็นครั้งแรกในชีวิตที่ได้พบกับพระอาจารย์ทั้ง 2 ท่าน
หลังจากนั้นจาริกผ่านมาทาง จ.สกลนคร ขอนแก่น มหาสารคาม นครราชสีมา หนองคาย เชียงใหม่ ประเทศพม่า ลำพูน จันทบุรี ภูเก็ต พังงา กระบี่ กรุงเทพฯ สิงคโปร์ ออสเตรเลีย อินโดนีเซีย เป็นต้น
ท้ายสุดของการจาริก สร้างวัดหินหมากเป้ง อ.ศรีเชียงใหม่ จ.หนองคาย อบรมสั่งสอนญาติโยมและสร้างพระอุโบสถ มณฑป ศาลาเทสรังสี หอระฆัง หอสมุด หอกลอง กุฏิเสนาสนะ เป็นต้น
ในปี พ.ศ.2537 ทำบุญฉลองอายุครบ 92 ปีบริบูรณ์ ที่วัดถ้ำขาม อ.พรรณานิคม จ.สกลนคร และหลวงปู่เทสก์แสดงเจตนารมณ์ด้วยคำปรารภในสัมโมทนียกถา เมื่อคราวทำบุญฉลองอายุ
มีความตอนหนึ่งว่า “อาตมาจะขอเล่าเรื่องพระแก่องค์หนึ่ง จำพรรษาอยู่ที่วัดหินหมากเป้งมาเป็นเวลานาน อยู่ดีๆ ก็คิดอยากจะมาถ้ำขาม โดยที่ไม่ได้บอกให้ญาติโยมทราบโดยทั่วกัน”
ต่อมาชาวสกลนครก็แห่กันมาเยี่ยมพระแก่บนถ้ำขาม ถามถึงเรื่องราวต่างๆ ที่มาพอทราบความแล้ว ชาวสกลนครจึงนิมนต์ให้อยู่จำพรรษา ณ วัดถ้ำขาม โดยต่างรับภาระปฏิบัติอุปัฏฐากเป็นอย่างดี มีปัจจัยสี่ เป็นต้น ไม่ให้ลำบากอดอยาก คิดไปแล้วก็น่าเสียดายมาก
เมื่อก่อนยังหนุ่มไปมาคล่องแคล่ว ว่องไว ทำไมถึงไม่เห็นมา นี่แก่จนป่านนี้แล้ว อบรมสั่งสอนศีลธรรมแก่ประชาชนไม่ได้แล้ว จึงขึ้นมาอยู่ถ้ำขาม
อย่างไรก็ตาม คิดเสียว่าเป็นโชคของชาวสกลนครอีกเหมือนกันเพราะพระหนุ่มๆ มีถมไป แต่พระแก่เช่นนี้หาดูได้ยาก เอาเถิดไหนๆ พระแก่องค์นั้นาถึงที่นี่แล้ว ขอญาติโยมชาวสกลนครจงเมตตารับไว้ด้วย”
เป็นสมณะผู้สมบูรณ์ด้วยศีลาจจารวัตรอันงดงามยิ่ง เป็นผู้นำศรัทธาในการอบรมสั่งสอนธรรม เพื่อการจรรโลงพระพุทธศาสนา เป็นปูชนียาจารย์ของชนทุกระดับชั้น
ในปัจฉิมวัยไปพำนักที่วัดถ้ำขามและละสังขารด้วยอาการสงบ เมื่อวันที่ 19 ธ.ค.2537 เวลาประมาณ 22.00 น. สิริอายุ 93 ปี พรรษา 71
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานน้ำหลวงอาบศพและพระราชทานโลงทองทึบ รวมทั้งทรงรับงานบำเพ็ญกุศลอยู่ในพระบรมราชานุเคราะห์
พิธีพระราชทานเพลิงจัดขึ้น ณ วัดหินหมากเป้ง นับเป็นงานพระราชทานเพลิงศพพระเถราจารย์ครั้งประวัติศาสตร์
กล่าวสำหรับวัตถุมงคลได้รับความนิยม เนื่องจากจัดสร้างจำนวนน้อย
เหรียญหลวงปู่เทสก์รุ่นแรก ปี พ.ศ.2516 จัดสร้างเนื่องในโอกาสที่ระลึกงานฉลองพระอุโบสถ วัดหินหมากเป้ง จ.หนองคาย เมื่อวันที่ 5 เม.ย.2516
เป็นเหรียญทรงเสมา มีหูห่วง จัดสร้างเป็นเนื้อทองคำ เงิน ทองเหลืองกะไหล่เงิน เนื้อฝาบาตรกะไหล่เงิน ฯลฯ
ด้านหน้าเหรียญเป็นรูปเหมือนหลวงปู่เทสก์ ตัวอักษรนูน “พระนิโรธรังสี (เทศน์)” (ช่างทำบล็อกแกะตัวสะกด ศ แทน ส) ด้านล่าง
ด้านหลังเหรียญ พิมพ์อักขระโบราณทั้งบนและล่าง ตรงกลางมีข้อความ “ที่ระลึกงานฉลองโบสถ์ วัดหินหมากเป้ง หนองคาย ๕ เมษายน ๒๕๑๖ รุ่นแรก”
มีราคาแพงมาก และมีเลียนแบบจำนวนมาก ของปลอมทำได้ใกล้เคียงกับของจริง
ปัจจุบันหายาก ราคาเช่าหาบูชาขยับขึ้นสูงตามไปด้วย
