วันปีใหม่ (ตอนแรก)
ประเทศไทยเปลี่ยนวันปีใหม่หลายครั้ง อย่างไรและเพราะอะไร
มะยม
ตอบ มะยม
คำตอบนำมาจากบทความ “จุดเปลี่ยนไทยย้ายวันขึ้นปีใหม่ จากยุคโบราณสู่ 1 เม.ย. ปรับไปมาจนเป็น 1 มกราคม” โดย ส.พลายน้อย ดังนี้
ไทยเราเปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่หลายครั้งหลายหน แรกเริ่มเดิมทีก็คงจะถือเอาวันแรม 1 ค่ำ เดือนอ้าย เป็นวันขึ้นปีใหม่ เพราะคนโบราณนับข้างแรมเป็นต้นเดือน และเดือนอ้ายก็บอกชัดอยู่แล้วว่าเป็นเดือนแรก ถัดไปก็เดือนยี่ เดือนสาม เดือนสี่ ฯลฯ เข้าใจกันว่าที่กําหนดเอาเดือนอ้ายเป็นต้นปีก็เพราะในระยะเวลาระหว่างนั้นอยู่ในฤดูหนาว คือพ้นจากฤดูฝนซึ่งอากาศมืดมัวมาเป็นสว่างเหมือนอย่างเป็นเวลาเช้า
การถือเดือนอ้ายเป็นเดือนขึ้นปีใหม่เลิกไปเมื่อใดไม่ทราบได้ แต่คงนานมาก ถ้าถือตามกฎมณเฑียรบาลที่ตั้งขึ้นเมื่อจุลศักราช 720 (พ.ศ. 1501) ก็ไม่ได้กําหนดเดือนอ้ายเป็นเดือนขึ้นปีใหม่แล้ว เพราะกําหนดไว้ว่าเดือน 4 การสัมพัจฉรฉินท์ คือพิธีสิ้นปี หมายถึงตรุษ และเดือน 5 การพระราชพิธีเผด็จศก ลดแจตร ออกสนาม ซึ่งหมายถึงขึ้นปีใหม่
ลดแจตรจะหมายถึงอะไรไม่ทราบ แต่แขกเรียกเดือน 5 ว่าเดือนจิตร เสียงใกล้กัน ตามตำนานว่าตั้งจุลศักราช 1 ในปีกุนเอกศก ยามรุ่งแล้ววันจันทร์ เดือน 5 ขึ้น 2 ค่ำ ด้วยเหตุนั้นปีใหม่จึงเริ่มในเดือน 5 มีโหรคำนวณวันสงกรานต์ประจำราชสำนัก
การเปลี่ยนปีใหม่เอาเดือน 5 มาเป็นต้นปี บางท่านว่าได้รับคติมาจากพราหมณ์ซึ่งใช้วันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 เป็นวันขึ้นปีใหม่ ทั้งนี้เป็นเรื่องของโหรที่จะคำนวณให้แน่ชัดว่าวันไหนจึงจะเปลี่ยนศักราช
และในสมัยโบราณวันสงกรานต์ก็ไม่ตรงกับในสมัยนี้ที่กำหนดไว้ 3 วัน คือวันที่ 13 เมษายน เป็นวันมหาสงกรานต์ วันที่ 14 เป็นวันกลาง เรียกว่าวันเนา และวันที่ 15 เป็นวันเถลิงศกซึ่งอาจเลยไปวันที่ 16 ก็ได้
เมื่อกรุงศรีอยุธยาแตก พระราชพงศาวดารกล่าวว่า “จุลศักราช 1129 ปีกุนนพศก ถึง ณ วันอังคาร ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 5 วันเนา สงกรานต์วันกลาง…” วันที่พม่าเข้าเมืองนั้นเป็นวันเนา นักประวัติศาสตร์ว่าตรงกับวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2310 ถ้าวันอังคารเป็นวันเนา วันมหาสงกรานต์ก็ต้องเป็นวันจันทร์ที่ 6 เมษายน
จะเห็นว่าวันสงกรานต์คงไม่ตรงกันทุกปี ฉะนั้นในสมัยโบราณเมื่อใครต้องการจะรู้ว่าวันสงกรานต์เป็นวันใดก็ต้องคอยฟังประกาศของทางราชการ หรือต้องการรู้ว่านางสงกรานต์ชื่อ อะไร ถืออะไร ก็ต้องเข้าไปดูประกาศหรือภาพเขียนในพระบรมมหาราชวัง
พอจะอนุมานได้ว่า วันขึ้นปีใหม่ตามแบบชาวบ้านของไทยถือเอาวันสงกรานต์เป็นหลัก แต่ตามแบบราชการในสมัยรัชกาลที่ 4 และ 5 คง จะถือเอาวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ซึ่งเป็นวันขึ้น ปีใหม่ตามปีนักษัตรเป็นหลัก และในรัชกาลที่ 5 นี้เองได้เกิดประเพณีการเลี้ยงปีใหม่ขึ้นเป็นคราวแรก เมื่อ พ.ศ. 2417
ฉบับพรุ่งนี้ (29 ธ.ค.) อ่านกันต่อถึงการเปลี่ยนแปลงวันปีใหม่ของไทยเรา
