สุริยุปราคา 18 ส.ค.2411
รัชกาลที่ 4 ทรงคำนวณวันเกิดสุริยุปราคาได้อย่างไร
สุวงศ์
ตอบ สุวงศ์
วันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2411 ที่หาดหว้ากอ จ.ประจวบคีรีขันธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เสด็จมาทอดพระเนตรสุริยุปราคาเต็มดวง ณ ที่แห่งนี้ ซึ่งพระองค์ทรงได้คำนวณปรากฏการณ์ดังกล่าวไว้ล่วงหน้าถึงสองปี และต่อมาประชาคมดาราศาสตร์สากลได้เรียกสุริยุปราคาในครั้งนี้ว่า “King of Siam’s eclipse” (อุปราคาของพระเจ้ากรุงสยาม)
คำถามว่าทรงคำนวณได้อย่างไร มีคำตอบอยู่ในบทความเรื่อง “เปิดเผยเอกสารค้นพบใหม่ พระราชหัตถเลขา ร.4 ทรงเขียน ที่หว้ากอ” โดย ธวัชชัย ตั้งศิริวานิช เผยแพร่ในเว็บไซต์ www. silpa-mag.com ความตอนหนึ่งว่า เป็นเอกสารต้นฉบับเขียนที่ หว้ากอก่อนเกิดเหตุการณ์จริงเพียงสามวัน ที่สำคัญ เป็นพระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องทรงคำนวณพยากรณ์สุริยุปราคา ลงวันที่ 15 สิงหาคม ค.ศ. 1868 (พ.ศ. 2411)
พระราชหัตถเลขาทรงคำนวณพยากรณ์ฯ ต้นฉบับภาษาอังกฤษให้ชื่อ Copy. His Majesty’s Predictional Calculations. เขียนบนกระดาษสมุดฝรั่งสีครีมพับครึ่ง ค้นพบที่ประเทศอังกฤษ ความในพระราชหัตถเลขามีว่า “พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว เรื่องทรงคำนวณพยากรณ์ (สุริยุปราคา)
พระองค์ผู้ทรงลงนาม ข้างท้ายได้คำนวณการเกิดสุริยุปราคาหมดดวง ซึ่งคาดการณ์ว่าจะสังเกตเห็นได้ที่บ้านหว้ากอ ทางทิศใต้ของตำบลหัววาน ในช่วงเช้าของวันที่ ๑๘ สิงหาคม เท่าที่ความสามารถของพระองค์ในการใช้ลอการิทึม ซีแคนต์ โคซีแคนต์ ไซน์ส โคไซน์ส แทนเจนต์ส โคแทนเจนต์ส การคำนวณทางคณิตศาสตร์ และการฉายภาพทางเลขคณิตและเรขาคณิต ได้สอบสวนต้องกันว่า สุริยุปราคาเมื่อแรกจับจะจับข้างทิศพายัพ ที่ตำแหน่งราว ๓๒ องศาจากจุดเหนือสุดของดวงอาทิตย์ เวลา ๑๐ นาฬิกา ๑๕ นาที ณ ตำแหน่งที่ระบุข้างต้น
สุริยุปราคาจับหมดดวงเริ่มที่เวลา ๑๑ นาฬิกา ๓๖ นาที ๒๒ วินาที กินเวลาติดต่อกันนาน ๖ นาที กับ ๔๕ วินาที จะเริ่มคายบางส่วนที่ราว ๕๓ องศาจากจุดที่อยู่เหนือสุด เวลา ๑๑ นาฬิกา ๔๓ นาที ๗ วินาที และคายออกหมดดวงข้างทิศอาคเนย์ที่ราว ๑๒๒ องศาจากจุดเหนือสุดของดวงอาทิตย์ เวลาบ่าย ๑ โมง ๖ นาที
ที่ว่าจะเป็นเช่นนี้ เพราะพระองค์ผู้ทรงลงนามข้างท้ายได้ทรงคำนวณอย่างละเอียดถี่ถ้วน อย่างไรก็ตาม พระองค์เกรงว่าหากพลั้งพลาดในบางกรณี จะไม่สามารถหาเวลามาตรวจสอบเพิ่มเติมเพื่อให้การพยากรณ์ลุล่วงและแม่นยำที่สุด
แต่ทว่าจากการฉายภาพทางคณิตศาสตร์หรือเรขาคณิต พบว่าระยะเวลาสุริยุปราคา ณ ตำแหน่งที่ได้ระบุ ยาวนานกว่าที่คำนวณไว้หลายนาที กล่าวคือ สุริยุปราคาเริ่มเวลา ๑๐ นาฬิกา ๖ นาที และสิ้นสุดเวลาบ่าย ๑ โมง ๘ นาที สาเหตุหรือเหตุผลในความแตกต่างคลาดเคลื่อนมีหลายประการ แต่ด้วยเรื่องที่ต้องเอาใจใส่อย่างยิ่งยวด จึงไม่สามารถหาเวลามาทบทวน พระปรมาภิไธย ส. พ. ป. ม. มงกุฎ ร. ส. / ณ วันที่ ๖๓๐๓ ในรัชกาล / ค่ายหลวงบ้านหว้ากอ /วันที่ ๑๕ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๘”
พระราชหัตถเลขาฉบับนี้ แม้ทรงเขียนกำกับด้านบนว่า “สำเนา” (Copy) แต่แท้จริงทั้งฉบับเป็นลายพระหัตถ์ อนุมานว่าทรงร่างต้นฉบับไว้ชุดหนึ่ง ก่อนจะคัดลอกด้วยพระองค์เองเพื่อทรงแจกจ่ายแก่ข้าราชบริพารและพระสหายต่างชาติที่ตามเสด็จ กัปตันบุชเป็นผู้หนึ่งที่ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ไปสังเกตปรากฏการณ์สุริยุปราคา ที่หว้ากอ
