จีนกับ12นักษัตร
ใกล้ตรุษจีนปีเสือแล้ว จีนมีที่มาของสัตว์สัญลักษณ์แต่ละปีว่าอย่างไร
ศรีสมาน
ตอบ ศรีสมาน
คำตอบสรุปจากบทความ “12 นักษัตร ตามความเชื่อและวัฒนธรรมจีน” ซึ่งคัดย่อข้อมูลจากหนังสือ เปิดตำนาน 12 นักษัตรจีน (สนพ.มติชน) ดังนี้
มีหลักฐานที่ทําให้เชื่อได้ว่า คติ 12 นักษัตรกําเนิดขึ้นก่อนสมัยฮั่นตะวันออก (ค.ศ.25-220) นั่นคือเกิดขึ้นในจีนก่อน ค.ศ.25 “หวางชง” ที่อยู่ในสมัยฮั่นตะวันออกได้เขียนไว้ใน “ลุ่นเหิง บรรพอู้ซื่อ” ว่า “ยามหยินคือไม้ สัตว์ประจําของหยินคือเสือ ยามซวีคือดิน สัตว์ประจําของซวีคือสุนัข…ยามอู่คือม้า จื่อคือหนู ยามโหย่วคือไก่ ยามเหมาคือกระต่าย…ยามไฮ่คือสุกร ยามเว่ยคือแพะ ยามโจ๋ว คือวัว…ยามซื่อคืองู ยามเซ็นคือลิง”
ในสมัยราชวงศ์เหนือใต้ (ค.ศ.420-589) “เสิ่นจุ่ง” ได้แต่งบทกวีที่แสดงเอกลักษณ์ของแต่ละนักษัตร โดยเรียงจากหนูไปจนถึงสุกร ซึ่งถือเป็นเครื่องหมายของการ กําเนิดวัฒนธรรมนักษัตรแบบหนึ่ง
“หนูคลานไปบนโต๊ะเปื้อนขี้ฝุ่น วัวกลับคืนคอกในยามสนธยา เสือคํารามกึกก้องทั่วทั้งป่า กระต่ายบนจันทราอยู่นอกหน้าต่าง มังกรอยู่ในที่ลึกและชื้น งูชอบห้อยต้นหลิวโยกกิ่งไกว ม้ากระโจนตามทุ่งบุปผานานาพันธุ์แพะได้อิ่มหนําฤดูแห่งวสันต์ ลิงแทะเกาลัดกันอย่างสําราญใจ ไก่คุ้ยเขี่ยอาหารข้างลําธาร สุนัขเฝ้าบ้านขโมยไม่กล้ำกราย สุกรขี้คร้านมีแต่จะรอวันตาย”
เกี่ยวกับการเลือกสัตว์ 12 ชนิดนี้เป็น ปีนักษัตร เชื่อกันว่า “เลือกตามช่วงเวลาการเคลื่อนไหว” กล่าวคือ การเลือกสัตว์ 12 ชนิดมาเป็นปีนักษัตรและการจัดลําดับก่อนหลัง มีส่วนเกี่ยวพันกับเวลาการเคลื่อนไหวที่เป็นพฤติกรรมของสัตว์เหล่านั้นเป็นสําคัญ
จีนโบราณแบ่งเวลาในหนึ่งวันหนึ่งคืนออกเป็น 12 ชั่วยาม (เท่ากับ 24 ชั่วโมงของปฏิทินสุริยคติ 1 ชั่วยามเท่ากับ 2 ชั่วโมง) และ 12 ชั่วยามก็จับคู่กับ 12 ตี้จือ ดังนี้ 1.หนู/ชวด 23.00-01.00 น. ยามจื่อ 2.วัว/ฉลู 01.00-03.00 น. ยามโฉ่ว 3.เสือ/ขาล 03.00-05.00 น. ยามหยิน 4.กระต่าย/เถาะ 05.00-07.00 น. ยามเหมา
5.มังกร/มะโรง 07.00-09.00 น. ยามเฉิน 6.งู/มะเส็ง 09.00-11.00 น. ยามซื่อ 7.ม้า/มะเมีย 11.00-13.00 น. ยามอู่ 8.แพะ/มะแม 13.00-15.00 น. ยามเว่ย 9.ลิง/วอก 15.00-17.00 น. ยามเซิน 10.ไก่/ระกา 17.00-19.00 น. ยามโหย่ว 11.สุนัข/จอ 19.00-21.00 น. ยามซวี 12.สุกร/กุน 21.00-23.00 น. ยามไฮ่
ยามจื่อเป็นช่วงที่หนูออกมาหากินอย่างแข็งขัน ซอกแซกไปทั่ว, ยามโฉ่วเป็นตอนที่วัวเคี้ยวเอื้อง, ยามหยินเป็นยามที่เสือออกเพ่นพ่าน อาละวาดและดุดัน, ยามเหมา พระอาทิตย์ยังไม่ขึ้น และยังเห็นพระจันทร์อยู่บนท้องฟ้า ตามตํานานเล่าว่ามีกระต่ายหยกบดยาอยู่บนดวงจันทร์, ยามเฉิน ตามตํานานมังกรจะร่ายรําให้เกิดฝน
ยามซื่องูเลื้อยไปมาตามพงหญ้าเพื่อหาอาหาร, ยามอู่คือยามเที่ยง มีแต่ม้าที่เวลานอนจะยืนนอน, ยามเว่ยเป็นช่วงที่แพะปัสสาวะบ่อยที่สุด, ยามเซินเป็นช่วงที่ลิงชอบส่งเสียงร้อง, ยามโหย่วเป็นยามที่ไก่พากันกลับมาเข้าเล้า, ยามซวีเป็นช่วงเริ่มต้นที่สุนัขต้องคอยเฝ้าบ้านช่องให้แก่เจ้าของ, ยามไฮ่ เป็นช่วงที่สุกรนอนแล้วจะอ้วนพีได้เนื้อเยอะ
