ต่อจากฉบับวานนี้ (21 มี.ค.) “กุณฑล” ถามมาว่า สมเด็จพระวันรัตมีหลายท่านใช่ไหม สมณศักดิ์วันรัต แปลว่าอะไร เมื่อวานตอบถึงความหมายของชื่อ วันรัต แล้ว วันนี้มาอ่านที่มาแห่งสมณศักดิ์นี้ โดยคำตอบสรุป จากบทความ “สมเด็จพระวันรัต สมณศักดิ์สำคัญในวงการสงฆ์ มาจากไหน ใช้กันมาแต่เมื่อใด” เผยแพร่ทางเว็บไซต์ www.silpa-mag.com
สมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระพนรัตน สมเด็จพระวันรัตน หรือสมเด็จพระวันรัต ในประเทศไทย ก็คงเป็นนามที่ตั้งตาม สมณศักดิ์ของลังกา ในเอกสารของไทยปรากฏนาม พระพนรัตน หรือพระวันรัต เป็นครั้งแรกในพระราชพงศาวดารฉบับ พระราชหัตถเลขาแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช กล่าวถึง “พระพนรัตนป่าแก้ว” ว่าเป็นผู้ให้ฤกษ์พระศรีศิลป์คิดการกบฏฆ
ต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวร สมเด็จพระพนรัตน วัดป่าแก้ว มีบทบาทสําคัญกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารฯ ว่า เป็นผู้ทูลขอพระราชทานอภัยโทษให้แก่แม่ทัพนายกองที่ โดยเสด็จสมเด็จพระนเรศวรและสมเด็จพระเอกาทศรถไม่ทันจนทําให้ทั้งสองพระองค์ต้องตกอยู่ตามลําพังท่ามกลางข้าศึก
วัดป่าแก้วที่กล่าวถึงในพระราชพงศาวดารฯ นั้น สมเด็จฯ กรมพระยาดํารงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่า คือวัดเจ้าพญาไท ที่เรียกในปัจจุบันว่า วัดใหญ่ไชยมงคล จังหวัดพระนคร ศรีอยุธยา
สมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระพนรัตน ในสมัยธนบุรีคงดําเนิน ตามทําเนียบคณะสงฆ์ในสมัยอยุธยา ถึงสมัยรัตนโกสินทร์ พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 ปรากฏ หลักฐานว่า ทรงสถาปนา สมเด็จพระพนรัตน วัดพระเชตุพนฯ แต่นั้นมาพระมหาเถระผู้ทรงสมณศักดิ์นี้จึงมีนามว่า สมเด็จ พระพนรัตน
และในหลายๆ กรณีเมื่อตําแหน่งสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกว่างลง พระเจ้าแผ่นดินจะทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาพระมหาเถระผู้ทรงสมณศักดิ์ ที่ สมเด็จพระพนรัตน ขึ้นดํารงตําแหน่งสมเด็จพระสังฆราชสืบต่อ เสมือนเป็นประเพณีว่าพระมหาเถระผู้ดํารงสมณศักดิ์ที่สมเด็จพระพนรัตน มีตําแหน่ง รองจาก สมเด็จพระสังฆราช หรือสมเด็จพระสังฆราชฝ่ายซ้าย หรือเทียบเท่า
อย่างไรก็ตาม ได้ทรงเลิกประเพณีนี้ไปเสียระยะหนึ่ง ตั้งแต่รัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา เมื่อทรงสถาปนาพระมหาเถระที่เป็น พระราชวงศ์ขึ้นเป็นประมุขสงฆ์ทําหน้าที่สกลมหาสังฆปริณายก ครั้นต่อมาในรัชกาลที่ 8 จึงทรงสถาปนา สมเด็จพระวันรัต (แพ ติสสเทโว) ขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราชตามประเพณีเดิมอีก
พระมหาเถระผู้ทรงสมณศักดิ์ในสมัยรัตนโกสินทร์มี พระมหาเถระที่ดำรงสมณศักดิ์สมเด็จพระวันรัตมาแล้ว 24 องค์ องค์ล่าสุดคือ สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต) (17 กันยายน 2479-15 กุมภาพันธ์ 2565) มีสมเด็จพระวันรัต 7 องค์ที่ได้รับสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก
สมณศักดิ์ที่สมเด็จพระวันรัตนี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดํารงราชานุภาพทรงนิพนธ์ไว้ในตํานานคณะสงฆ์ ระบุว่าสมเด็จ พระสังฆราช (สา ปุสสเทโว) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม เคยอธิบายถวายพระองค์ไว้ว่า “นาม วันรัต แปลว่า ผู้ยินดีอยู่ ในป่า” แต่จากหลักฐานที่กล่าวถึงในสมัยต่างๆ ตั้งแต่สมัยอยุธยาเป็นต้นมา สะกดคําแตกต่างกัน คือ สมเด็จพระพนรัตน สมเด็จพระวันรัตน และสมเด็จพระวันรัต
