คอลัมน์ คติสัญลักษณ์ สถาปัตยกรรม
โดย ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรมไทยของศาสตราจารย์วิบูลย์ ลี้สุวรรณ ให้ความหมายและอธิบายคำว่า บุษบกและธรรมาสน์ ไว้ดังนี้
บุษบก – สิ่ง (ก่อสร้าง) ที่ทำด้วยไม้หรือโลหะรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส หรือรูปกลม เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปหรือทำเป็นธรรมาสน์ ฐานทำตามรูปทรงบุษบก ลดหลั่นกันขึ้นไป กลางโปร่งมีเสารับยอดหรือหลังคา ยอดทำเป็นยอดปราสาท หลังคาซ้อนกันหลายชั้น
ธรรมาสน์ – แท่นที่นั่งแสดงพระธรรมเทศนาของพระสงฆ์ มีฐานเป็นสี่เหลี่ยม ย่อมุม ประกอบด้วย เช่น ฐานสิงห์ ประดับด้วยครุฑแบก ส่วนกลางเป็นที่นั่ง มีเสารับหลังคาสี่ต้น ส่วนยอดหลังคา ทำเรือนยอดที่ซ้อนกันสามชั้นหรือห้าชั้น
คติและสัญลักษณ์ของบุษบก ธรรมาสน์เทศน์ก็คือ สัญลักษณ์ของศูนย์กลางจักรวาลทัศน์หรือเขาพระสุเมรุ ที่มีสวรรค์เป็นชั้นๆ โดยเฉพาะตัวเรือนยอดที่มีลักษณะ 3 ชั้น หรือ 5 ชั้น ที่หมายถึง สวรรค์ชั้นดุสิต อันเป็นที่สถิตของพระโพธิสัตว์ ซึ่งจะจุติมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต และขณะนี้ยังแสดงธรรมแก่เหล่าเทพทั้งหลายที่สถิตอยู่ในสวรรค์
การตั้งบุษบก ธรรมาสน์เทศน์ก็มักจะตั้งอยู่ในพระอุโบสถหรือวิหารหลวงที่ให้ความหมายถึงการที่ผู้คนที่เข้าฟังการเทศนาในที่นั้นกำลังฟังธรรมจากพระโพธิสัตว์
