หอธรรม หอไตร – หอธรรม เป็นคำเรียกทางภาคเหนือและอีสาน ส่วนภาคกลางและภาคอื่นของประเทศเรียก หอไตร เป็นอาคารที่สร้างขึ้นในวัดทางพุทธศาสนา
จุดประสงค์เดิมคือเก็บคำสอนของพระพุทธเจ้าที่จารึกเป็นตัวหนังสือลงบนแผ่นทองแดงหรือต่อมาภายหลังอาจจะเป็นบนใบลานหรือบนกระดาษที่เรียกว่ากระดาษไทย ที่เรียกว่า พระไตรปิฎก ก็อาจจะรวบรวมอรรถกถานิพพาน ตำรับยา และนิทานชาดกไว้ด้วยก็มี
หอธรรมหรือหอไตรจึงเป็นเสมือนหอสมุด แต่เนื่องจากวัตถุประสงค์เพื่อการเก็บรักษาเอกสารทางศาสนาเป็นส่วนใหญ่ จึงไม่ใช่และไม่ใช้พื้นที่ภายในหอธรรมหรือหอไตรเป็นที่อ่านหนังสือหรือประชุมกัน
หอไตรจึงมักจะเป็นอาคารเอกเทศและขณะเดียวกันการที่หอไตรกับพระไตรปิฎกเป็นสิ่งสำคัญ
หอไตรจึงมีฐานะเป็นธรรมเจดีย์ เพราะคำว่า เจดีย์ หมายถึง อาคารสถานที่ก่อสร้างที่เกี่ยวกับพระพุทธเจ้า
การสร้างหอไตรในภาคเหนือจึงมีการสร้างหอไตรที่มีรูปทรงที่เรียกว่า สิขร หรือเขาพระสุเมรุ ตกแต่งอาคารหอไตรเป็นรูปเทวดา สัตว์หิมพานต์และลวดลายดอกไม้ในสวรรค์
หอไตรบางแห่งสร้างในบ่อน้ำที่นอกจากจะป้องกันสัตว์ เช่น นก หนู เข้าไปทำลายเอกสารในหอไตรแล้ว บ่อน้ำยังมีความหมายหรือสัญลักษณ์ของมหาสมุทรหรือทะเลสีทันดร ที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุด้วย
หอธรรมหรือหอไตรของพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน ตันตระยาน จะเก็บคัมภีร์หรืออรรถกถาห่อด้วยผ้าใหม่ เก็บไว้ในสถูป ที่ตั้งอยู่ที่ใดที่หนึ่งในบริเวณวัด
ในภาพคือ หอไตรวัดใหญ่สุวรรณาราม จ.เพชรบุรี เป็นอาคารทรงพิเศษที่น่าสนใจ กล่าวคือเป็นหอไตรที่มีเสา 3 เสา ที่เป็นคติสัญลักษณ์ของสิ่งที่บรรจุอยู่ภายในคือ พระไตรปิฎก
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
