สัญลักษณ์ธรรม – คติหรือสัญลักษณ์ทางธรรมะในพระพุทธศาสนา นอกจากจะปรากฏในสิ่งก่อสร้างอาคาร หรือที่เรียกกันคือ งานทางสถาปัตยกรรมที่ปรากฏอยู่ในภูมิสถาน เช่น ถ้ำ ภูเขา และแม่น้ำ คติหรือสัญลักษณ์ทางธรรมะก็อาจจะปรากฏในงานทางศิลปกรรมต่างๆ ไม่ว่าจิตรกรรมประติมากรรม รวมไปถึงนาฏกรรมและวรรณกรรม งานตกแต่ง และภูมิทัศน์ต่างๆ เป็นภาพวาด ภาพแกะสลักนูนสูงนูนต่ำ เป็นต้น
ในพระอุโบสถหรือพระวิหารที่เป็นอาคารทางพุทธศาสนา มีงาน จิตรกรรมหรืองานตกแต่งภายในที่เป็นสัญลักษณ์ของ พุทธศาสนาที่จะเห็นเด่นชัด ก็คือ ภาพวาดหรือภาพที่เกิดจากการแกะสลักหรือรูปปั้นเป็นพระพุทธเจ้า (ปางสมาธิ) ปรากฏอยู่ภายในพระอุโบสถหรือพระวิหารทั้งของฝ่ายมหายานและเถรวาทเป็นจำนวนมากนับร้อยนับพันองค์ แต่ส่วนใหญ่ที่พระอุโบสถหรือพระวิหารที่จะมีภาพของพระพุทธเจ้ามักเป็นเฉพาะอารามหลวง หรือวัดที่พระเจ้าแผ่นดินทรงสร้างหรือเป็นผู้อุปถัมภ์
คติของการวาดภาพหรือแกะสลักรูปพระพุทธเจ้ามากมายนี้ มาจากความเชื่อที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์ทางศาสนาของมหายานที่ว่าบุคคลผู้บรรลุนิพพานเข้าถึงพุทธจิต พุทธภาวะ เมื่อพ้นไปจากสังสารวัฏนี้แล้ว จะยังสถิตอยู่ในมันดาละหรือพุทธเกษตร ทั้งหลายนั้นมีจำนวนมากมายอันหาปริมาณมิได้
และในคัมภีร์หรือพระไตรปิฎกของฝ่ายเถรวาทก็คือที่ ปรากฏอยู่ในพระสูตรตันปิฎก ขุททกนิกาย ที่มีคำว่า “……บารมี 30 ด้าน…..เป็นเหตุของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมิใช่น้อย อุปมา ดั่งเม็ดทรายในมหาคงคานที”
สาระสำคัญของคตินี้ที่ปรากฏเป็นจิตรกรรมหรือประติมา กรรมเป็นพระพุทธรูปจำนวนมากก็คือ การบอกถึงบุคคลทั้งปวงย่อมหลุดพ้นจากสังสารวัฏได้เท่ากัน ดังเช่นที่ได้เคยมีบุคคลอันบรรลุนิพพานในอดีตนั้น มีจำนวนมากมายมิอาจจะ นับได้ โดยเปรียบเทียบจำนวนมหาศาลนั้นกับเม็ดทราย คำว่าเปรียบเทียบดั่งเม็ดทรายในมหาคงคานทีนั้น เป็นคำเปรียบเปรยว่าจำนวนพระ พุทธเจ้าที่บรรลุพระนิพพานนั้นมีจำนวนมากมาย นับได้ไม่ครบถ้วน เพราะเราไม่อาจจะนับเม็ดทรายทั้งหลายว่ามีจำนวนเท่าใด
ประกอบกับความเชื่อว่าจักรวาลที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันนั้น มีการเกิดขึ้น ดับลง และเกิดขึ้นสลับกันนับครั้งไม่ถ้วนเช่นกัน ความเชื่อนี้จึงทำให้เชื่อว่าทุกครั้งมีการเกิดขึ้นใหม่ของจักรวาล ย่อมต้องมีพระอรหันต์หรือพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นได้เสมอ
คติแห่งความเชื่อของเรื่องบุคคลทั้งหลายเมื่อประพฤติบารมี 30 แล้วย่อมบรรลุนิพพานได้นั้น มีการสร้างพระพุทธรูปทองคำจำนวนมากประดิษฐานไว้ ณ ธรรมกายเจดีย์ วัดพระธรรมกาย จ.ปทุมธานี
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
