สัญลักษณ์ทางวรรณกรรม – คติ สัญลักษณ์ ทางวรรณกรรมในพระพุทธศาสนา ก็คือ เรื่องชาดกหรือนิทานที่มีคติบางอย่างซ่อนไว้ เพื่อทำไว้เปรียบเทียบพฤติกรรมของบุคคลกับความดีงามที่ควรประพฤติเพื่อจุดมุ่งหมายทางศาสนา
พระเจ้าสิบชาติหรือทศชาติ เป็นชาดกหรือเรื่องเล่าของการดำรงชีวิตอยู่เพื่อการศึกษาไปสู่ความหลุดพ้นจากสังสารวัฏไปสู่ความเป็นพุทธ หรือผู้รู้ หรือสูงสุด คือความเป็นพระพุทธเจ้าว่าจะต้องดำเนินวิถีชีวิตอย่างไรจึงจะทำให้ผู้ปรารถนาจะพ้นไปจากสังสารวัฏได้
คำว่าสังสารวัฏก็ดี คำว่านิพพานก็ดี มีอยู่ในศาสนาหรือลัทธิ คำสอนต่างๆ ที่ส่วนใหญ่จะหมายถึงการเข้าสู่ภาวะหรือพื้นที่ หรือ ดินแดนที่สงบสันติ หรือแปลความหมายไปแตกต่างกัน แม้แต่พุทธศาสนาเองคำว่า นิพพานก็ยังเป็นที่ถกเถียงกันว่า เป็นอัตตาหรือเป็นที่ใดที่หนึ่งที่มีพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งองค์ใดสถิตอยู่ หรือเป็นอนัตตาคือ สภาวะที่มิใช่เป็นที่และไม่เป็นที่ ไม่มีอะไรเกิดและไม่มีอะไรดับ ก็มี
การที่จะเข้าสู่ภาวะของนิพพานในพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาทที่เชื่อถือกันอยู่ในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จะมีแนวทางของการที่บุคคลผู้นั้นจะต้องบำเพ็ญบารมี (แปลว่ากำลังใจ)
ทศบารมีแปลว่า การทำให้กำลังใจ (ที่จะกระทำสิ่งใด) เต็มที่ครบถ้วน 10 ประการ เป็นปกติ
บารมีทั้ง 10 ประการนั้นได้แก่
1. บำเพ็ญเนกขัมบารมี คือการมุ่งมั่นที่จะออกจากกาม ที่หมายถึงความยินดี พอใจ
2. บำเพ็ญวิริยะบารมี คือการหมั่นเพียรที่จะกระทำสิ่งใด ที่ไม่ประกอบด้วยกามคุณโดยไม่ย่อท้อ
3. บำเพ็ญเมตตาบารมี คือมีความเมตตาสงสารต่อสัตว์โลก ทั้งปวง
4. บำเพ็ญอธิษฐานบารมี คือมีความมุ่งมั่นอย่างยิ่งต่อการตั้งใจที่จะประพฤติปฏิบัติชอบ
5. บำเพ็ญปัญญาบารมี คือเพิ่มพูนกำลังของสติปัญญาให้รู้เท่าทันในการเกิดขึ้น ตั้งอยู่และดับไปของสังสารวัฏ
6. บำเพ็ญศีลบารมี คือมุ่งมั่นที่จะรักษาความสงบสุข อันเกิดจากการไม่เบียดเบียนสัตว์โลกทั้งปวง
7. บำเพ็ญขันติบารมี คือบารมีที่จะอดกลั้น อดทน ต่อการ ไม่กระทำบาปทั้งปวง
8. บำเพ็ญอุเบกขาบารมี คือการนิ่งเฉยต่อความสุขความทุกข์ทั้งของตนเองและผู้อื่นด้วยความเท่าทันของปัญญา
9. บำเพ็ญสัจจบารมี คือการมุ่งมั่นต่อการรักษาความถูกต้อง เที่ยงธรรม
10. บำเพ็ญทานบารมี คือการให้ การบริจาค การสละทรัพย์สินทั้งปวง เพื่อประโยชน์สุขแก่สัตว์โลก
การนำเรื่องบารมีทั้ง 10 มาสร้างเป็นวรรณกรรมจึงเป็นคติสำหรับผู้ที่เบื่อหน่ายในสังสารวัฏ ปรารถนา นิพพาน จะต้องพึงรู้สิ่งที่เรียกว่า วัตรปฏิบัติ เพื่อบำเพ็ญบารมีทั้ง 10 ให้ครบถ้วนจึงจะเข้าถึงนิพพาน ซึ่งมีฐานะเป็นพระพุทธเจ้า
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
