ธรรมาธิษฐาน – คติหรือสัญลักษณ์ทางรูปแบบทางสถาปัตยกรรมเป็นการอธิบายหัวข้อธรรมทางศาสนารูปหนึ่ง
คติหรือสัญลักษณ์ทางวรรณกรรมหรือจิตรกรรม หรือประติมากรรมก็เป็นการอธิบายหัวข้อธรรมทางศาสนา รูปแบบหนึ่งเรียกเป็นภาษาทางศาสนาว่า ธรรมา ธิษฐาน และได้มีการพัฒนาเปลี่ยนแปลงรูปแบบของคติธรรม จากวรรณกรรมเป็นจิตรกรรมเช่นที่ปรากฏเป็นภาพวาด พระเจ้าสิบชาติหรือทศชาติประดับไว้ในผนังอุโบสถหรือวิหารใน วัดในอารามโดยทั่วไป
เช่นเดียวกับเรื่องราวภาพเขียนเรื่องทศชาติในพระอุโบสถหรือพระวิหาร ซึ่งมักจะมีภาพพุทธประวัติที่เรียกว่า ปางพิชิตมาร วาดอยู่ด้านหน้าของพระประธานในพระอุโบสถทั่วไปที่เป็นภาพที่มีรูปของนางธรณีบีบมวยผมให้น้ำไหลออกมาท่วมบรรดาพญามารและพลพรรคพ่ายแพ้ไป
ภาพนี้เป็นธรรมาธิษฐานหรือเป็นสัญลักษณ์ของการจะบรรลุอรหันต์ของพระพุทธเจ้า
มาร มีความหมายว่า อุปสรรค หรือการกีดกันการทำประโยชน์ ทำกุศล โดยเฉพาะกิเลสมารก็คือ สิ่งที่เป็นที่เศร้าหมอง ได้แก่โลภะ โทสะ โมหะ
ด้วยเหตุแห่งกิเลสที่พระพุทธเจ้ายกขึ้นมาพิจารณาเปรียบดังมารทั้งปวงจะขจัดได้ก็ต้องยกเรื่องราวอันเป็นกุศลที่พระองค์ได้อธิษฐานไว้หรือได้ประพฤติปฏิบัติตาม เรื่องราวในทศชาติเปรียบดังน้ำ
ธรรมาธิษฐานในตอนนี้จึงเปรียบเหมือนดังนางธรณีซึ่งได้บันทึกถึงกุศลธรรมที่พระพุทธองค์ได้ถืออธิษฐาน (แปลว่าความตั้งใจ) เพื่อการหลุดพ้นจากสังสารวัฏ
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
