บาตรพระโบราณ-ประณีตศิลป์ มรดกศรัทธา‘ชุมชนบ้านบาตร’
ข่าวสดพระเครื่อง
หนึ่งในกิจกรรมที่ส่งเสริมการเรียนรู้ด้านศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงรัตนโกสินทร์คือ นิทรรศการ การบรรยายและเสวนา สาธิตด้านอาชีพและอาหาร “ชุมชนอาเซียนใต้ร่มพระบรมโพธิสมภาร” ที่จัดขึ้นภายใต้งานใต้ร่มพระบารมี 240 ปี กรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อช่วงปลายเดือนเม.ย.2565 ณ ศูนย์อาเซียน ชั้น 3 หอศิลป์ร่วมสมัยราชดำเนิน
โดยมี นายอิทธิพล คุณปลื้ม รมว.วัฒนธรรม เป็นประธานพิธีเปิดงานพร้อมเยี่ยมชมกิจกรรมสาธิตด้านอาชีพและอาหารภายในงาน ได้แก่ ย่านเขมร ชุมชนบ้านบาตร สาธิตการทำบาตรพระแบบโบราณ ย่านลาว ชุมชนบางไส้ไก่ สาธิตการทำขลุ่ย ย่านพม่า ชุมชนตลาดพระโขนง ออกร้านขายเครื่องอุปโภคบริโภค เป็นต้น
นายอิทธิพลกล่าวว่า กิจกรรมนี้มุ่งเผยแพร่ความรู้ชุมชนในไทยและชุมชนต่างชาติ ในกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งในกรุงเทพฯ และภูมิภาคต่างๆ นับตั้งแต่สมัยอยุธยาสืบเนื่อง มาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์
ป้ากฤษณา แสงไชย วัย 71 ปี ผู้เชี่ยวชาญการทำบาตรพระแบบโบราณจากชุมชนบ้านบาตร ถนนบริพัตร แขวงบ้านบาตร เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพฯ ที่มาสาธิตด้านอาชีพ เล่าว่า บรรพบุรุษฝั่งแม่ย้ายจากอยุธยามาอยู่ในกำแพงพระนคร กรุงเทพฯ เมื่อครั้งอดีต ต่อมาได้ย้ายไปอยู่นอกพื้นที่กำแพงพระนครที่ปัจจุบันคือชุมชนบ้านบาตร และประกอบอาชีพทำบาตรพระแบบโบราณที่ได้รับการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษชาวอยุธยาสืบต่อรุ่นสู่รุ่นจนกระทั่งรุ่นยายทวดมาถึงเธอที่เป็นเหลน
ป้ากฤษณาเล่าอีกว่า บาตรเป็นหนึ่งใน อัฐบริขาร 8 ของพระสงฆ์ ตามพุทธประวัติกล่าวว่า บาตรใบแรกของพระพุทธเจ้าคือ บาตรที่ท้าวมฏิกามหาพรหมนำมาถวายพระพุทธเจ้าซึ่งเป็นบาตรทำด้วยดิน และต่อมาเกิดหายไป ท้าวจตุมหาราชทั้ง 4 จึงนำบาตรศิลามีพรรณรังสีเขียวมาถวายองค์ละ 1 ใบ พระองค์ทรงรับบาตรทั้ง 4 เข้าเป็นบาตรใบเดียวกัน จึงเป็นที่มาของธรรมเนียมการสร้างบาตรพระให้เป็นรอยตะเข็บ เปรียบประหนึ่งการประสานบาตรของพระพุทธเจ้าครั้งนั้น
สำหรับการทำบาตรพระแบบโบราณที่ ป้ากฤษณาและชาวชุมชนบ้านบาตรได้รับ ปลูกฝังสืบต่อกันมา คือ การบูชาพ่อปู่ครูบาตรที่สันนิษฐานกันว่าการทำบาตรพระได้รับถ่ายทอดจากท่าน และเตาสูบเป็นเครื่องมือที่ชาวชุมชนบ้านบาตรเคารพนับถือ เพราะเปรียบเหมือนตัวแทนของพ่อปู่ครูบาตร ส่วนการทำบาตรนั้นขึ้นโครงบาตรด้วยการนำเหล็ก 8 ชิ้นมาประกอบกันโดยการทำบาตรพระแบบโบราณ มีทั้งหมด 21 ขั้นตอน ได้แก่ ตีขอบ, กะเหล็ก, ตัดเหล็ก, เว้าเหล็ก, จักเหล็ก, งอเหล็ก, หักเหล็ก, ติดกง, กะหน้าวัว, ตัดหน้าวัว, จักหน้าวัว, โค้งหน้าวัว, หักหน้าวัว, เข้าหน้าวัว, หยอดบาตร, แล่นบาตร หรือเป่าแล่น, ยุบมุมบาตร, ลายบาตร, ตีบาตร, ตะไบบาตร, ระบมบาตร (บ่มบาตร)
ส่วนรูปทรงบาตรแบ่งเป็น 4 รูปทรง ได้แก่ ทรงไทยเดิม, ทรงตะโก หรือ ทรงหัวเสือ, ทรงลูกจัน, ทรงมะนาว ซึ่งพระสงฆ์สายวัดป่าใช้บาตรที่มีขนาดกว้าง 8.5 นิ้ว-12 นิ้ว และมักใช้บาตรทรงตะโกกับบาตรทรงมะนาว
“ป้าหัดทำบาตรพระแบบโบราณมาตั้งแต่ 7 ขวบ เริ่มจากช่วยแม่ในขั้นตอนถอดปลิงและยุบมุมบาตร ค่อยๆ หัดไปทีละขั้นตอนจนชำนาญ ขั้นตอนที่ยากมากๆ คือ จักเหล็กอยู่ในกระบวนการขึ้นรูปบาตร ตะไบบาตรและตีขอบบาตร เป็นขั้นตอนที่เป็นงานละเอียด ใช้ความอดทนและความประณีตอย่างมาก การทำบาตร 1 ใบใช้เวลาราว 1 เดือน คุณสมบัติสำคัญผู้ที่จะมาเรียนทำบาตรพระแบบโบราณคือ ความอดทน ละเอียด รอบคอบ ถ้าพกพาพรสวรรค์มาด้วยยิ่งดีมาก จะต้องซื่อสัตย์ต่อเวลาและลูกค้า” ป้ากฤษณา อธิบายเพิ่มเติม
ผู้ที่สนใจศึกษาเรียนรู้ รับฟัง ป้ากฤษณาบอกเล่าประสบการณ์การทำบาตรพระแบบโบราณ ณ ชุมชนบ้านบาตร ติดต่อได้ที่โทร.08-5919-2607 ผู้เชี่ยวชาญการทำบาตรพระแบบโบราณรุ่นใหญ่ยินดีให้ความรู้ชนิดไม่มีหวงวิชาแก่ผู้ใฝ่รู้ เพื่อไม่ให้งานประณีตศิลป์แห่งความศรัทธาแขนงนี้
ต้องสูญหายไปกับกาลเวลา
